تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
به گزارش تأمین 24، اقتصاد زیرزمینی و کارگران بدون بیمه به عنوان تهدیدی جدی برای صندوقهای بازنشستگی محسوب میشود. موضوعی که هم امروز و فردای کارگران شاغل را به چالش میکشاند و هم مانع پایداری و تأمین منابع صندوقهای بازنشستگی میشود. شاید بتوان گفت که مشاغل زیرزمینی و بیمه نبودن حدود 6 تا 9 میلیون نفر مهمترن مانع پایداری مالی در صندوقها است که همین مسأله لزوم جذب بیمهشدگان جدید در تأمین اجتماعی و دیگر صندوقها را بیشتر میکند.
براساس اطلاعات موجود و طبق برنامههایی که در حال حاضر 80 درصد منابع سازمان بزرگی همچون تأمین اجتماعی را وصول حقبیمه تأمین میکند. در حال حاضر بیمهپردازی به عنوان تنها راه نجات صندوقهای بازنشستگی و ضرورتی برای توسعه فرهنگ بیمهای و استفاده همه گروههای شاغل در اقتصاد زیرزمینی از بیمه و خدمات آن در زمان حال و در دوران بازنشستگی است.
طبق آمارهای موجود در حال حاضر 17 میلیون نفر بیمهشده در کشور از خدمات سازمان تأمین اجتماعی استفاده میکنند که حدود ۱۱ میلیون نفر بیمهشده اجباری و بیش از 5 میلیون نفر نیز بیمهشده خاص هستند. همچنین در حال حاضر حدود ۱۷۰ هزار نفر از زنان سرپرست خانوار تحت پوشش بیمه قرار دارند. با وجود ارائه خدمات سازمان تأمین اجتماعی به 48 میلیون نفر در قالب ۵۳ درصد جمعیت کشور، اما همچنان برای ۲۷ درصد افراد بدون بیمه برنامهریزی پوشش بیمهای برای این گروهها دارد تا ضریب نفوذ بیمهای در کشور افزایش یابد.
آخرین دادههای آماری نشان میدهد، اکنون ضریب نفوذ بیمهای در کشور ۷۳ درصد است که ۵۳ درصد بهرهمند از خدمات تأمین اجتماعی و ۲۰ درصد دیگر نیز خدمات خود را از ۱۷ صندوق بیمهگر و بازنشستگی دریافت میکنند. البته گسترش پوشش بیمهای میتواند زمینه برخورداری افراد بدون بیمه را در دیگر صندوقهای بازنشستگی فراهم کند.
پوشش ناقص در سایه اقتصاد غیررسمی
بر اساس آمارهای رسمی، سازمان تأمین اجتماعی در حال حاضر بیش از نیمی از جمعیت کشور را در قالب 53 درصد جامعه تحت پوشش دارد و 17 میلیون نفر به عنوان بیمهشده اصلی در این سازمان بیمهپردازی دارند. با این حال، گزارشهای موجود نشان میدهد که حدود 6 تا 9 میلیون نفر از جمعیت فعال کشور تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی نیستند. این مسأله بیانگر گستردگی اشتغال غیررسمی در ایران است.
یکی از مهمترین دلایل این نارسایی، گسترش مشاغل زیرزمینی و غیررسمی است. برخی آمارها بیانگر این موضوع است که حدود ۵ میلیون کارگر در کارگاههای زیرزمینی و غیررسمی برای تأمین معاش، بدون بیمه و فاقد امنیت شغلی مشغول کار هستند. در این فضاها، افراد با کمترین دستمزد و بدون هیچ گونه پوشش بیمهای فعالیت میکنند و عملاً از مزایای قانونی و حمایتهای اجتماعی محروم میمانند.
بخشهای مختلف اقتصاد ایران شامل کشاورزی، صنعت و خدمات، همگی درگیر اقتصاد غیررسمی هستند. بهگونهای که ۷۸ درصد مشاغل حوزه کشاورزی، دو سوم اشتغال صنعت و ۵۰ درصد مشاغل خدمات بهصورت غیررسمی اداره میشوند. این پدیده، علاوه بر محرومیت کارگران از خدمات بیمهای، به فرار بیمهای گسترده دامن زده و منابع مالی صندوقهای بازنشستگی را با چالش جدی مواجه کرده است.
توسعه پوشش بیمهای که رویکرد اصلی و یکی از تکالیف ذاتی سازمان تأمین اجتماعی به شمار میرود به طور یقین گسترش این نوع خدمات برای افراد بدون بیمه میتواند به پویایی بزرگترین سازمان بیمهای کمک کند. محمد محمدی، معاون بیمهای سازمان تأمین اجتماعی پیشتر با اشاره به آمار اشتغال در کشور گفت: طبق آمارها، ۲۵ میلیون نفر در کشور شاغل رسمی و غیررسمی هستند، اما ۶ میلیون نفر هنوز تحت پوشش هیچ صندوق بیمهای نیستند.
بنابراین اگر سازمان تأمین اجتماعی با انواع بیمهها شامل اجباری، اختیاری، صاحب حرف و مشاغل آزاد، بیمه فراگیر خانواده ایرانی، بیمههای توافقی و دیگر بیمهها مسیر جذب همه افراد بدون بیمه را فراهم کند، علاوه بر ماندگاری و پایداری سازمان تأمین اجتماعی، توسعه پوشش بیمهای برای همه گروههای فاقد بیمه فراهم خواهد شد.
یکی از مهمترین مزیتهای انواع بیمههای سازمان تأمین اجتماعی انتخاب نوع و میزان حقبیمههای پرداختی به این نهاد بیمهگر است زیرا تأمین اجتماعی این فرصت انتخاب را برای همه گروههای بدون بیمه فراهم کرده تا با هر مدل بیمهای در نهایت از خدمات بیمهای، درمانی و بازنشستگی سازمان استفاده کنند.
تأثیر جذب بیمهشدگان جدید بر پایداری مالی صندوقها
کارشناسان بر این باورند که بیمهپردازی میلیونها نفر از جمعیت فعال بدون پوشش، میتواند تأثیری شگرف بر پایداری مالی صندوقهای بازنشستگی داشته باشد. جذب بیمهشدگان جدید، از یک سو منابع پایدار حقبیمه را به صندوقها تزریق میکند و از سوی دیگر با افزایش نسبت بیمهپردازان به مستمریبگیران، فشار ناشی از سالمندی جمعیت را کاهش میدهد. صندوقهایی که قابلیت جذب بیشتر بیمهشده را دارند، ضریب اطمینان بالاتری در اندوختههای خود خواهند داشت.
بر اساس آمار، جمعیت فعال کشور نزدیک به ۲۶ میلیون نفر تخمین زده میشود. اگر تنها نیمی از میلیونها نفر فاقد پوشش، تحت پوشش بیمه قرار گیرند، ماهانه مبالغ قابلتوجهی به منابع صندوقها اضافه خواهد شد که میتواند نقش کلیدی در کاهش کسری ساختاری و ایفای تعهدات در قبال بازنشستگان ایفا کند.
سازمان تأمین اجتماعی برنامههای تحولی مختلفی را برای توسعه پوشش بیمه حسب ماموریت سازمانی و کمک به حل چالش ناپایداری منابع و مصارف پیگیری میکند. فراهم شدن امکان جذب بیمهشدگان جدید از مهمترین برنامههایی است که در زمینه اجرای برنامههای تحولی سازمان دنبال میشود و در سالهای اخیر هزاران نفر به عنوان بیمهشده جدید جذب و به خانواده بزرگ بیمهشدگان تأمیناجتماعی اضافه شدهاند.
راهکارهای عملیاتی برای کاهش مشاغل زیرزمینی و توسعه پوشش بیمهای
برای تحقق این هدف، مجموعهای از راهکارهای عملیاتی قابل ارائه است که برخی از آنها شامل توسعه بیمه مشاغل آزاد و خوداشتغالی، اجرای کامل بیمه برای همه مشمولان، شناسایی و ساماندهی کارگاههای زیرزمینی، تشویق کارفرمایان به بیمهپردازی و در نهایت تسهیل انتقال و تجمیع سوابق بیمهای میشود.
توسعه بیمه مشاغل آزاد و خوداشتغالی یکی از مهمترین راهکارها در همین ارتباط است. تسهیل شرایط ثبتنام و پرداخت حقبیمه برای صاحبان حرف و مشاغل آزاد میتواند بخش قابلتوجهی از افراد فاقد پوشش را جذب کند. نرخهای متنوع حقبیمه (از ۱۲ تا ۱۸ درصد) و پوششهای مختلف، امکان انتخاب متناسب با توان مالی هر فرد را فراهم میآورد.
اجرای کامل بیمه برای همه مشمولان از دیگر مسیرهای قابل پیگیری است. شناسایی و ساماندهی کارگاههای زیرزمینی میتواند به این موضوع بسیار کمککننده باشد. تقویت بازرسیهای کارگاهی و استفاده از سامانههای هوشمند برای شناسایی کارگاههای فاقد بیمه، میتواند گامی مؤثر در کاهش اقتصاد غیررسمی باشد.
تشویق کارفرمایان به بیمهپردازی دیگر راهکارهای موجود برای توسعه پوشش بیمهای و کاهش مشاغل غیررسمی است. ارائه امتیازات و تسهیلات ویژه به کارفرمایانی که تمامی نیروهای خود را بیمه میکنند، از جمله معافیتهای مالیاتی یا اولویت در دریافت خدمات، میتواند انگیزههای لازم را ایجاد کند. از سویی دیگر، با اجرای قانون انتقال و تجمیع سوابق بیمهای، امکان جابهجایی سوابق بین صندوقهای مختلف فراهم شده است که میتواند زمینهساز جذب بیمهشدگان جدید باشد.
توسعه فرهنگ بیمهای؛ ضرورتی مغفول مانده
یکی از مهمترین موانع جذب بیمهشدگان جدید، ناآگاهی و کماطلاعی بخش قابلتوجهی از کارگران و شاغلان از مزایا و حقوق بیمهای خود است. بسیاری از کارگران فعال در مشاغل غیررسمی، از تأثیر بیمه بر بازنشستگی، درمان، بیمه بیکاری و سایر حمایتهای اجتماعی آگاهی کافی ندارند و بههمین دلیل، نهتنها پیگیر بیمهپردازی نیستند، بلکه گاه با بیمه شدن نیز مخالفت میکنند.
توسعه فرهنگ بیمهای از طریق رسانهها، کارگاههای آموزشی و مشاورههای رایگان، میتواند نقش مؤثری در آگاهیبخشی به جامعه هدف ایفا کند. تأکید بر این نکته که بیمه تأمیناجتماعی صرفاً یک هزینه نیست، بلکه سرمایهای برای آینده و ضامن آرامش خاطر در دوران بازنشستگی، بیماری و بیکاری است، میتواند نگرش بسیاری از افراد را نسبت به بیمه تغییر دهد. اعتلای فرهنگ بیمههای اجتماعی، از الزامات توسعه جامعه است و شرکای اجتماعی باید از حقوق و تکالیف خود در این حوزه آگاهی کامل داشته باشند.
کارشناسان هشدار میدهند، اگر روند فعلی گسترش مشاغل زیرزمینی و فرار بیمهای ادامه یابد، نسبت مصارف به منابع صندوقهای بازنشستگی بهشدت افزایش خواهد یافت. در چنین شرایطی، حتی افزایش سن بازنشستگی یا کاهش مزایا نیز نمیتواند جبرانکننده خلا ناشی از نبود بیمهپردازان جدید باشد.
جذب بیمهشدگان جدید، سرمایهگذاری برای آینده
بدون تردید، پویایی و پایداری صندوقهای بازنشستگی در گرو جذب بیمهشدگان جدید و افزایش ضریب پوشش بیمهای است. میلیونها نفری که امروز بدون پوشش بیمهای در اقتصاد غیررسمی فعالیت میکنند، نه تنها فرصتی طلایی برای تقویت منابع مالی صندوقها هستند، بلکه با ورود به چرخه بیمهپردازی، از امنیت اجتماعی و حمایتهای قانونی نیز بهرهمند میشوند.
آنچه امروز ضرورت دارد، عزم جدی نهادهای تصمیمساز برای ساماندهی اقتصاد غیررسمی، توسعه فرهنگ بیمهای در میان آحاد جامعه، و تسهیل فرآیندهای بیمهپردازی برای مشاغل آزاد و خوداشتغال است. این راهبرد، علاوه بر نجات صندوقهای بازنشستگی از بحران مالی، گامی اساسی در جهت تحقق عدالت اجتماعی و حفظ کرامت معیشتی نسلهای آینده خواهد بود.
