تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
مشاغل سخت و زیانآور آن دسته از کارهایی هستند که عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی یا بیولوژیک محیط کار، فشار و تنش بالاتری از ظرفیتهای طبیعی جسمی و روانی کارگر ایجاد میکند و در نهایت موجب بروز بیماریهای شغلی و فرسودگی زودرس میشود. بههمیندلیل، قانونگذار حمایتهای ویژهای برای این گروه در نظر گرفته است. بر اساس قانون کار و تأمین اجتماعی، این حمایتها شامل کاهش ساعات کار روزانه و هفتگی، ممنوعیت استخدام نوجوانان و زنان در مشاغل سخت، افزایش مرخصی استحقاقی و بازنشستگی پیش از موعد با احتساب سابقۀ مضاعف بیمه است تا عدالت و حفاظت از نیروی کار تأمین شود.
کارهای سخت و زیانآور به مشاغلی اطلاق میشود که در آنها فشارهای جسمی، روانی و محیطی بیش از ظرفیت طبیعی کارگر اعمال میشود و سلامت او را تهدید میکند.
این شرایط میتواند شامل عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی یا بیولوژیکی باشد که در نهایت منجر به بیماریهای شغلی و عوارض ناشی از اشتغال طولانیمدت میشود. ازاینرو، قانونگذار در قوانین کار و تأمین اجتماعی، تدابیر حمایتی ویژهای برای این مشاغل تعریف کرده تا فرسودگی زودرس و پیامدهای جسمی و روانی کاهش یابد.
حمایتهای قانونی از مشاغل سخت و زیانآور دو دستۀ کلی دارند: حمایتهای مندرج در قانون کار و حمایتهای مربوط به بازنشستگی در قانون تأمین اجتماعی. در حوزۀ قانون کار، ساعات کار کارگران مشغول در این مشاغل متفاوت از مشاغل عادی است. طبق مادۀ ۵۲ قانون کار، ساعات کار نباید از شش ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته تجاوز کند، درحالیکه ساعات کار عادی ۴۴ ساعت در هفته است. همچنین، کارگران نوجوان، یعنی افراد ۱۵ تا ۱۸ سال، حق اشتغال در این مشاغل را ندارند و باید در بدو استخدام تحت معاینات پزشکی قرار گیرند که حداقل سالی یک بار تکرار شود و سوابق آن به سازمان تأمین اجتماعی ارسال شود.
زنان نیز طبق مادۀ ۷۵ قانون کار نمیتوانند در مشاغل سخت و زیانآور مشغول به کار شوند و کارفرما موظف است در صورت بارداری کارگر، شغل سبکتر و مناسبتری با حفظ حقوق او اختصاص دهد. علاوهبراین، کارگران مشغول در این مشاغل از انجام اضافهکار معاف هستند و مرخصی استحقاقی آنان سالانه پنج هفته است، درحالیکه این رقم برای کارگران عادی ۳۰ روز در سال تعیین شده است. این تدابیر با هدف ایجاد امنیت و حفاظت شغلی اتخاذ شدهاند.
در حوزۀ تأمین اجتماعی، قانونگذار برای بازنشستگی افراد شاغل در مشاغل سخت و زیانآور نیز تسهیلات ویژهای در نظر گرفته است.
طبق اصلاحیۀ مادۀ ۷۶ قانون تأمین اجتماعی، افرادی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در این مشاغل فعالیت کرده و حق بیمۀ مربوطه را پرداخت کرده باشند، میتوانند درخواست مستمری بازنشستگی کنند.
در این محاسبه، هر سال سابقۀ کار در مشاغل سخت و زیانآور بهعنوان یکونیم سال محاسبه میشود. همچنین، شرط سنی برای بازنشستگی وجود ندارد و با احتساب ارفاق ۱۰ سال برای اشتغال متوالی و پنج سال برای اشتغال متناوب، مشمولان میتوانند با ۳۰ سال سابقه بازنشسته شوند.
به طور کلی، این حمایتها عدالت و امنیت شغلی را برای افرادی که با فشار و سختیهای محیط کار مواجه هستند، تضمین میکند. کاهش ساعات کار، ممنوعیت استخدام نوجوانان و زنان، معاینات پزشکی منظم، افزایش مرخصی و امکان بازنشستگی پیش از موعد، همه بخشی از چارچوب قانونی هستند که برای حفظ سلامت و رفاه نیروی انسانی در مشاغل سخت و زیانآور طراحی شدهاند. این مقررات، نشاندهندۀ اهتمام قانونگذار به تأمین عدالت و حفاظت از سرمایه انسانی در محیطهای کاری پرخطر است.
پرسشهای مخاطبان
آیا کارگری که کمتر از حداقل سابقۀ ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در مشاغل سخت و زیانآور فعالیت داشته، میتواند از سنوات ارفاقی بهرهمند شود؟
بله؛ مطابق تفسیر جز (۱) بند «ب» تبصرۀ (۲) الحاقی مادۀ ۷۶ قانون تأمین اجتماعی، مصوب ۲۹ شهریور ۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی، کارگرانی که کمتر از سابقه مقرر در مشاغل سخت و زیانآور اشتغال داشته باشند، به ازای هر سال سابقه، شش ماه به مجموع سابقه آنان اضافه میشود. بدیهی است که برای بهرهمندی از این ارفاق، شرط سنی نیز لحاظ شده است؛ مردان با ۵۰ سال سن و زنان با ۴۵ سال سن مجاز به بازنشستگی هستند. مجموع سابقۀ اصلی و ارفاقی این افراد باید به ۳۰ سال برسد تا امکان بازنشستگی فراهم شود.
در چه شرایطی سابقۀ متوالی به سابقۀ متناوب تبدیل میشود و کارگر موظف است حداقل ۲۵ سال سابقه را احراز کند؟
بر اساس تصویبنامۀ شمارۀ ۷۹۱۰۲/ت۵۰۵۲۵هـ مورخ ۱۴ مهر ۱۳۹۳ هیأت وزیران، هرگاه در طول دورۀ اشتغال به مشاغل سخت و زیانآور، کارگر بیش از یک سال (۳۶۵ روز) به هر دلیل از انجام این مشاغل غیرفعال باشد، توالی سابقۀ متوالی به هم میخورد و سابقۀ کار وی به سابقۀ متناوب تبدیل میشود. در این صورت، برای بهرهمندی از مزایای قانونی، کارگر باید حداقل ۲۵ سال تمام در مشاغل یادشده اشتغال داشته باشد. موارد مشمول این قاعده شامل مرخصی بدون حقوق به مدت یک سال یا بیشتر، اشتغال به مشاغل عادی به مدت یک سال یا بیشتر، و عدم اشتغال بیش از یک سال به جز استثناهای قانونی مانند دریافت مقرری بیمۀ بیکاری، استفاده از غرامت دستمزد ایام بیماری و بارداری، و تعطیلی کارگاه بهدلیل حوادث غیرمترقبه است.
آیا کارگری که بهصورت عادی بازنشسته شده، میتواند پس از بازنشستگی سوابق مشاغل سخت و زیانآور خود را ملاک استفاده از مزایا قرار دهد و درخواست سنوات ارفاقی کند؟
بله؛ براساس رأی وحدت رویۀ شمارۀ ۲۲۵ مورخ ۲۲ شهریور ۱۳۸۹ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، بازنشستگی عادی مانع بهرهمندی از حقوق مکتسب و استفاده از مزایای ناشی از اشتغال در مشاغل سخت و زیانآور نیست. بنابراین، افراد بازنشسته میتوانند با ارائۀ سوابق معتبر، از تسهیلات قانونی و سنوات ارفاقی این دسته از مشاغل بهرهمند شوند.
چرا سازمان تأمین اجتماعی حق بیمۀ مربوط به مشاغل سخت و زیانآور را بهصورت ماهانه از کارفرما دریافت نمیکند و آن را تا پایان اشتغال و زمان بازنشستگی به تأخیر میاندازد؟ آیا بهتر نیست حق بیمۀ ۴ درصد اضافی هر ماه اخذ شود تا از انباشت بدهی و مشکلات مالی کارفرمایان جلوگیری شود؟
مطابق دادنامۀ وحدت رویۀ شمارۀ ۳۷۱-۳۷۲ مورخ ۲۳ مرداد ۱۳۸۶ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری و براساس مفاد قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور، پرداخت حق بیمۀ مشاغل سخت و زیانآور تا زمان پایان خدمت و درخواست بازنشستگی بیمهشده موکول شده است و اخذ ماهانۀ آن فاقد وجاهت قانونی است. قانون یادشده شامل اصلاح تبصرۀ ۲ الحاقی مادۀ ۷۶ و اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصرۀ مادۀ ۷۶ قانون تأمین اجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و الحاق دو تبصره به مادۀ ۷۶ مصوب ۳۰ بهمن ۱۳۷۹ مجلس شورای اسلامی میشود.
متن رأی دیوان چنین است: «طبق شق یک بند (ب) مادۀ واحدۀ قانون اصلاح تبصرۀ ۲ الحاقی مادۀ ۷۶ و اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصرۀ مادۀ ۷۶، افرادی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در مشاغل سخت و زیانآور (مخل سلامت) اشتغال داشته و حق بیمۀ مربوطه را پرداخت کرده باشند، میتوانند تقاضای مستمری بازنشستگی کنند. مستفاد از شق ۴ بند مذکور این است که از تاریخ تصویب، ۴ درصد به نرخ حق بیمۀ مقرر افزوده میشود، لیکن پرداخت این ۴ درصد، بهصورت اقساطی یا یکجا منوط به تقاضای مستمری بازنشستگی است. بنابراین بخشنامهای که الزام کارفرما به پرداخت این ۴ درصد قبل از تقاضای بازنشستگی را مقرر میکرد، خلاف حکم مقنن تشخیص داده شده است.»
این رویۀ دیوان، مشکلات متعددی برای کارفرمایان، بیمهشدگان و خود سازمان تأمین اجتماعی ایجاد کرده است و اصلاح آن ضروری به نظر میرسد. اگر امکان اخذ ماهانۀ حق بیمه فراهم شود، چند مزیت برجسته دارد:
- نخست بیمهشده، کارفرما و سازمان تأمین اجتماعی از همان ابتدا از وضعیت شغل و طبقهبندی آن بهلحاظ سخت و زیانآور بودن مطلع میشوند و شفافیت در تشخیص مشاغل افزایش مییابد.
- دوم پرداخت ماهانۀ حق بیمه مانع انباشت بدهی کارفرمایان شده و بار پرداخت یکجای حق بیمۀ ۲۰ ساله را از دوش آنان برمیدارد، امری که موجب تسهیل امور مالی کارفرما و بیمهشده خواهد شد.
- سوم شناسایی و نظارت بر مشاغل سخت و زیانآور واقعیتر و دقیقتر خواهد بود و کمیتۀ سخت و زیانآور قادر است با دقت بیشتری ارزیابی کند که کدام مشاغل واجد شرایط قانونی هستند.
- چهارم اختلافات ناشی از تغییر عناوین شغلی که همواره یکی از محورهای تعارض میان جامعۀ کارفرمایی و سازمان تأمین اجتماعی بوده، بهطور قابل توجهی کاهش یافته و عملاً منتفی میشود.
بنابراین بازنگری قانونی یا تغییر رویۀ دیوان، امکان پرداخت ماهانۀ حق بیمۀ مشاغل سخت و زیانآور را فراهم ساخته و هم عدالت را برای بیمهشده تأمین میکند و هم بار مالی و تعارضات احتمالی میان کارفرما و سازمان را کاهش میدهد، درحالیکه شفافیت و واقعبینی در شناسایی این مشاغل افزایش مییابد.
پرداخت چهار درصد حق بیمۀ مربوط به مشاغل سخت و زیانآور بر عهدۀ چه کسی است؟
مسئولیت پرداخت این چهار درصد حق بیمه بر عهدۀ کارفرماست و مطابق قانون، تسویۀ آن تا زمان بازنشستگی کارگر به سازمان تأمین اجتماعی موکول میشود. بهاینترتیب کارفرما موظف است مجموع حق بیمۀ مشاغل سخت و زیانآور را هنگام پایان دورۀ اشتغال و هنگام درخواست مستمری بازنشستگی کارگر به سازمان واریز کند. این رویه هم تضمینکنندۀ حقوق قانونی بیمهشده و هم هماهنگ با مقررات جاری تأمین اجتماعی است.
آیا چنانچه بیمهشدهای برای انجام سفر حج واجب یک ماه مرخصی بدون حقوق دریافت کند، توالی سابقۀ مشاغل سخت و زیانآور وی مختل میشود؟
خیر؛ بر اساس رأی شمارۀ ۴۳۰ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، قانونگذار با لحاظ اهمیت و وجوب انجام فریضۀ الهی حج، طبق مادۀ ۶۷ قانون کار مصوب ۱۳۶۹، حق استفاده از یک ماه مرخصی استحقاقی یا بدون حقوق را برای هر کارگر، تنها یک بار در طول خدمت، جهت ادای فریضۀ حج واجب به رسمیت شناخته و بر آن تأکید کرده است. بنابراین چنین مرخصی موجب اختلال در توالی سابقه مشاغل سخت و زیانآور نمیشود.
آیا بهرهمندی از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور شامل کارگاههای خانوادگی نیز میشود؟
خیر؛ بر اساس قانون کار، کارگاههای خانوادگی از شمول مقررات کار خارج هستند و بنابراین افرادی که صرفاً در این نوع کارگاهها فعالیت دارند، مشمول قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور نخواهند بود. این رویه در دادنامههای شمارۀ ۵۱۵ مورخ ۵ آبان ۱۳۸۷ و شمارۀ ۹۴۵ مورخ ۵ اسفند ۱۳۹۲ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری مورد تأیید قرار گرفته است. بدینترتیب مزایای این قانون مختص کارگران و اتباع قانون کار است و شامل کارگاههای خانوادگی نمیشود.
آیا بیمهشدگان اختیاری و مشاغل آزاد میتوانند از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور بهرهمند شوند؟
خیر؛ قانون مشاغل سخت و زیانآور منحصراً شامل تابعین قانون کار است. بیمهشدگان اختیاری یا خویشفرما که کارفرما ندارند و خود مسئول پرداخت حق بیمه هستند، از شمول قانون کار خارجاند و بنابراین نمیتوانند از تسهیلات و مقررات بازنشستگی ویژۀ مشاغل سخت و زیانآور استفاده کنند. این محدودیت تضمینکنندۀ رعایت عدالت و اجرای دقیق چارچوب قانونی برای گروههایی است که تحت حمایت کامل قانون کار قرار دارند.
