تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
سازمان تأمین اجتماعی بهعنوان ستون اصلی رفاه و امنیت اقتصادی شاغلان و بازنشستگان ایران، نقشی حیاتی در زندگی روزمرۀ میلیونها خانواده ایفا میکند. این نهاد با شبکهای گسترده از خدمات و حمایتها، از مستمریهای بلندمدت گرفته تا کمکهای کوتاهمدت و مزایای ویژۀ مستمریبگیران، آرامش و اطمینان اقتصادی را به افراد هدیه میکند. اهمیت این خدمات در شرایط بحرانی، از بیماری و ازکارافتادگی تا بازنشستگی و فقدان سرپرست خانواده، به وضوح نمایان میشود. هر خدمت، از پرداخت غرامت دستمزد ایام بیماری تا کمکهای مالی برای درمان، سفر، ازدواج یا تأمین پروتز، بخشی از ساختاری مستحکم است که امنیت اجتماعی و عدالت اقتصادی را تقویت میکند. مجموعۀ این حمایتها نشان میدهد که سازمان تأمین اجتماعی بیش از یک نهاد مالی، حافظ کرامت و رفاه بیمهشدگان است. تصویری که این سازمان ارائه میدهد، تصویری روشن از نقش حیاتی تأمین اجتماعی در ایجاد ثبات، کاهش دغدغههای اقتصادی و ایجاد فرصتهای برابر در سراسر کشور است و اهمیت آن را فراتر از یک خدمت ساده، به یک ضرورت ملی تبدیل میکند.
خدمات تأمین اجتماعی را میتوان به سه دستۀ اصلی تقسیم کرد: دستۀ نخست، تعهدات بلندمدت است. این خدمات زندگی بیمهشدگان را در دوران بازنشستگی، ازکارافتادگی و فوت، تحت پوشش قرار میدهند. مستمری بازنشستگی، مستمری ازکارافتادگی و مستمری بازماندگان، ستون امنیت اقتصادی خانوادهها را شکل میدهند و امکان برنامهریزی مطمئن برای آینده را فراهم میآورند. این خدمات مستمر، نهتنها رفاه مالی افراد را تضمین میکند، بلکه آرامش روانی خانوادهها را نیز حفظ میکند. دستۀ دوم، تعهدات کوتاهمدت است. این حمایتها در شرایط متغیر زندگی و بحرانهای احتمالی ارائه میشوند و شامل مقرری بیمۀ بیکاری، خدمات درمانی، کمکهزینۀ ازدواج، کمکهزینۀ کفن و دفن، کمکهزینۀ سفر بیمهشدۀ بیمار و همراه، غرامت دستمزد ایام بیماری و بارداری، پرداخت هزینۀ شیر برای مادران فاقد امکان شیردهی و تأمین پروتز و اورتز میشود. علاوهبراین، خدمات درمانی برای خانواده بیمهشدهای که به خدمت سربازی اعزام میشود، بهصورت مستمر ادامه دارد. خدمات درمانی هم میتوانند هم در دسته کوتاهمدت و هم بلندمدت جای گیرند؛ چرا که بسیاری از آنها به شکل دائمی ارائه میشوند و امنیت زندگی بیمهشدگان را تضمین میکنند. یکی از برجستهترین خدمات، غرامت دستمزد ایام بیماری یا مرخصی استعلاجی است. در طول این دوره، قرارداد کار به حالت تعلیق درمیآید و بیمهشده میتواند بدون نگرانی از از دست دادن شغل، به درمان و استراحت پزشکی بپردازد. کارفرما در این مدت حقوق پرداخت نمیکند، اما سازمان تأمین اجتماعی غرامت دستمزد را پوشش میدهد. این سازوکار نشاندهندۀ تعهد سازمان به حمایت از بیمهشدگان حتی در شرایط اضطراری است. در صورت تخلف کارفرما، بیمهشده میتواند به هیأتهای حل اختلاف ادارۀ کار مراجعه و بازگشت به کار خود را مطالبه کند. دستۀ سوم، مزایای مستمریبگیران است. حق عائلهمندی، بن، حق مسکن، حق سنوات برای افراد با بیش از ۲۰ سال سابقه و وام ضروری از جملۀ این مزایا هستند. این حمایتها علاوهبر تقویت رفاه مالی، امکان مدیریت بهتر زندگی روزمره و بهبود کیفیت زندگی بازنشستگان را فراهم میآورند. وام ضروری سال جاری، معادل ۵۰ میلیون تومان، نمونهای روشن از کاهش فشار اقتصادی بر خانوادههای بازنشسته است.
پرسشهای مخاطبان
نحوۀ تعیین میزان غرامت دستمزد روزانۀ بیمهشده در ایام بیماری چگونه است و سازمان تأمین اجتماعی این محاسبه را بر چه اساسی انجام میدهد؟
میزان غرامت دستمزد روزانۀ بیمهشده در چارچوب قانون تأمین اجتماعی، با توجه به وضعیت خانوادگی و شرایط واقعی زندگی او تعیین میشود تا عدالت مالی و حمایت از اقشار نیازمند تضمین شود. بر اساس مادۀ ۶۲ قانون مذکور، بیمهشدگانی که دارای همسر، فرزند یا والدین تحت تکفل هستند، غرامتی معادل سهچهارم آخرین مزد یا حقوق روزانۀ خود دریافت میکنند. این میزان بازتابدهندۀ توجه قانونگذار به افراد متکفل است که در دوران بیماری نیازمند پشتوانۀ مالی بیشتری هستند. برای بیمهشدگان مجرد—کسانی که هیچیک از افراد فوق را تحت تکفل ندارند—غرامت دستمزد روزانۀ معادل دوسوم آخرین مزد یا حقوق آنان خواهد بود. استثنای این قاعده، هنگامی است که بیمهشده با هزینۀ سازمان بستری شود. در این وضعیت، غرامت دستمزد او به یکدوم آخرین حقوق روزانه کاهش مییابد. این تمایز، توجه به شرایط واقعی زندگی و بار مالی بیمهشده را نشان میدهد. محاسبۀ حقوق روزانه که اساس محاسبه غرامت را تشکیل میدهد، مطابق مادۀ ۶۳ قانون تأمین اجتماعی انجام میشود و بر مبنای مجموع دریافتیهایی است که برای آنها حق بیمه پرداخت شده، در ۹۰ روز پایانی قبل از شروع بیماری تقسیم بر تعداد روزهای کاری همان دوره. درهرصورت، حقوق روزانۀ بیمهشده در طول مرخصی استعلاجی نباید کمتر از حداقل حقوق همان سال باشد تا حداقل معیشت او تضمین شود. وضعیت خانوادگی بیمهشده در زمان استفاده از مرخصی ملاک محاسبه غرامت خواهد بود و هرگونه تغییر در وضعیت تأهل یا تکفل در این دوره، اساس محاسبه را شکل میدهد.چنانچه سازمان بیمهشدهای را برای معالجه به شهرستانی دیگر اعزام کند، علاوه بر غرامت دستمزد عادی، معادل صد درصد غرامت روزانه بابت هزینۀ هر روز اقامت او نیز پرداخت خواهد شد. درصورتیکه بیمار به همراه نیاز داشته باشد، سازمان موظف است علاوهبر مخارج سفر، معادل پنجاه درصد حقوق یا دستمزد روزانۀ بیمهشده را برای همراه او نیز تأمین کند.
آیا در بهرهمندی از خدمات درمانی سازمان تأمین اجتماعی برای کارگران تازهبیمه شده، دورۀ انتظار یا تأخیر پیشبینی شده است؟
در برخی نظامهای بیمهای جهان، دسترسی به برخی خدمات درمانی منوط به گذشت مدتی از زمان بیمه شدن است که به آن «دورۀ انتظار» گفته میشود. اما در سازمان تأمین اجتماعی ایران، چنین محدودیتی وجود ندارد و بیمهشدگان از نخستین روز بیمه شدن، مشمول دریافت خدمات درمانی و غرامت دستمزد ایام بیماری خواهند بود. این سازوکار نشاندهندۀ تعهد سازمان به تأمین سریع و مستمر حقوق و سلامت کارگران است.
آیا مدت بهرهمندی بیمهشده از غرامت دستمزد در ایام بیماری، جزء سابقۀ کار او محسوب میشود؟
بله، سازمان تأمین اجتماعی علاوهبر پرداخت غرامت دستمزد به بیمهشده، حق بیمۀ مربوطه را نیز به صندوق واریز میکند. بنابراین این مدت، بهطور کامل جزء سابقۀ بیمهای او محسوب شده و در محاسبۀ بازنشستگی و سایر مزایای مرتبط لحاظ میشود. در سازمان تأمین اجتماعی ایران، چنین محدودیتی وجود ندارد و بیمهشدگان از نخستین روز بیمه شدن، مشمول دریافت خدمات درمانی و غرامت دستمزد ایام بیماری خواهند بود. این سازوکار نشاندهندۀ تعهد سازمان به تأمین سریع و مستمر حقوق و سلامت کارگران است.
سازمان تأمین اجتماعی مرخصی سه روز ابتدایی بیماری را استعلاجی محسوب و غرامت دستمزد پرداخت نمیکند. درحالیکه کارفرما این سه روز را به حساب مرخصی استحقاقی منظور میکند. آیا چنین اقدام کارفرما از منظر قانونی صحیح است؟
طبق مقررات سازمان تأمین اجتماعی، حقوق سه روز نخست بیماری تنها در شرایط خاص پرداخت نمیشود. این حالت عمدتاً زمانی رخ میدهد که بیمهشده بهصورت سرپایی و بدون بستری در بیمارستان درمان شود. بااینحال، در مواردی، سازمان از همان روز نخست غرامت دستمزد را پرداخت میکند. از جملۀ این موارد میتوان به مرخصی ناشی از حوادث ناشی از کار، حوادث غیر ناشی از کار، بیماریهای حرفهای، بیماریهای اورژانسی که بیمار توسط اورژانس به مراکز درمانی اعزام شود و بیماریهایی که منجر به بستری شدن حتی بهمدت چند ساعت یا تحت عمل جراحی در درمانگاه شوند، اشاره کرد. همچنین، استراحتهای پزشکی جانبازان انقلاب اسلامی و دورههایی که کارفرما بر اساس مقررات حقوق و مزایای سه روز نخست را پرداخت کرده باشد، مشمول پرداخت از روز اول میشوند. بنابراین، در بیماریهای ساده و سرپایی که منجر به بستری نمیشوند، غرامت دستمزد از روز چهارم محاسبه و پرداخت خواهد شد. این رویه در مادۀ ۶۲ قانون تأمین اجتماعی به صراحت ذکر شده است: «مدت پرداخت غرامت دستمزد ایام بیماری و میزان آن به این شرح است: غرامت دستمزد از اولینروزی که بیمهشده بر اثر حادثه یا بیماری حرفهای و به موجب تشخیص سازمان تأمین خدمات درمانی قادر به کار نباشد، پرداخت خواهد شد. در مواردی که عدم اشتغال به کار به سبب بیماری باشد، درصورتیکه بیمار در بیمارستان بستری نشود، غرامت دستمزد از روز چهارم پرداخت خواهد شد.» با توجه به این مقررات، اقدام کارفرما در منظور کردن این سه روز بهعنوان مرخصی استحقاقی درصورتیکه بیماری ساده و سرپایی باشد، از منظر قانون تأمین اجتماعی پذیرفته است و سازمان در این حالت غرامت دستمزد روزهای اول را پرداخت نمیکند. این سازوکار نشاندهندۀ تفکیک دقیق میان بیماریهای سبک و مرخصیهای ناشی از شرایط خاص است و تلاش قانونگذار را در حمایت از بیمهشدگان در شرایط بحرانی و نیازمند پشتوانۀ مالی بیشتر نمایان میسازد.
در مواردی که سازمان تأمین اجتماعی پرداخت غرامت دستمزد سه روز نخست بیماری را بر عهده نمیگیرد، مسئول پرداخت حقوق کارگر در این سه روز چه کسی است و رویه قانونی چگونه تعیین میشود؟
در چنین شرایطی، دو وضعیت قابل تصور است: نخست آنکه کارفرما حقوق سه روز نخست را از مرخصی استحقاقی کارگر کسر کرده و طی این مدت، پرداخت حقوق را بر عهده گیرد. دوم، زمانی است که پرداخت حقوق سه روز اول توسط کارفرما بدون کسر از مرخصی استحقاقی، بهعنوان عرف کارگاه یا حقوق مکتسبه کارگران تثبیت شده باشد. در این صورت، کارفرما مکلف است این حقوق را بدون هیچگونه کسر از مرخصی استحقاقی پرداخت کند. عرف در قانون کار جایگاهی والاتر از یک رویۀ ساده دارد و یکی از منابع تولید حقوق برای کارگران محسوب میشود. این امر بدان معناست که اگر کارگری امتیاز یا خدماتی خاص دریافت کند که از حداقل مقررات قانون کار فراتر رود و بهصورت مستمر اعمال شود، آن امتیاز بخشی از حقوق اکتسابی او تلقی شده و حذف آن بدون مجوز ادارۀ کار ممکن نیست. با این توضیح، اگر کارفرما از ابتدا حقوق سه روز اول بیماری را از مرخصی استحقاقی کسر کرده، ادامۀ همین رویه قانونی و عرفی تلقی میشود. اما در صورتی که پرداخت بدون کسر از مرخصی انجام شده باشد، این امر به عنوان یک عرف یا حق مکتسبه پذیرفته شده و ادامۀ آن الزامی است؛ مگر آنکه ادارۀ کار تغییر آن را مجاز بداند. این سازوکار، هم رعایت حقوق کارگر و حفظ مزایای اکتسابی او را تضمین میکند و هم چارچوب قانونی و عرفی پرداخت حقوق در ایام ابتدایی بیماری را روشن میسازد، بهگونهای که منافع کارگر و تکالیف کارفرما بهطور همزمان تأمین شود.
مدت مرخصی استعلاجی بیمهشده چگونه تعیین میشود و مسئول این تعیین چه کسی است؟
تعیین مدت مرخصی استعلاجی بیمهشده بر عهدۀ سه مرجع است: پزشک معالج شخص، پزشک معتمد سازمان و شورا یا کمیسیون پزشکی سازمان. پزشک معالج میتواند برای هر نوبت، حداکثر هفت روز و در طول سال تا پانزده روز مرخصی تجویز کند. بازۀ زمانی سالانه نیز از فروردین تا پایان اسفند محسوب میشود. برای استراحت مازاد بر پانزده روز تا شصت روز در سال و هر نوبت بیش از هفت روز، پزشک معتمد سازمان تعیینکننده است. مرخصی بیش از شصت روز در سال تنها توسط کمیسیون پزشکی سازمان قابل تأیید است تا استراحت بیمهشده مطابق مقررات و نیاز واقعی پزشکی انجام گیرد.
اگر بیمهشدهای در طول درمان و مرخصی استعلاجی باشد و در این مدت کارگاه او تعطیل شود، آیا سازمان موظف به پرداخت غرامت دستمزد تا پایان استراحت پزشکی تأیید شده است؟
بله. بر اساس دادنامۀ شمارۀ ۵۳۶-۵۳۷ مورخ ۳۰ مهر ۱۳۸۵ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، پرداخت غرامت دستمزد ایام بیماری منوط به دایر بودن کارگاه نیست؛ بنابراین اگر بیمهشده حین اشتغال استراحت پزشکی دریافت کرده و کارگاه پس از آن تعطیل شود، ادامۀ پرداخت غرامت دستمزد تا پایان مدت مرخصی تأیید شده، با رعایت سایر شرایط قانونی، کاملاً بلامانع است. این تصمیم، حمایت از بیمهشدگان در مواجهه با شرایط غیرمنتظرۀ اقتصادی و توقف فعالیت کارگاه را تضمین میکند و حقوق آنان را در دوران بیماری محفوظ میدارد.
آیا برای مرخصی استعلاجی بیمهشده طی یک سال سقف یا محدودیت زمانی تعیین شده است؟
بر اساس بند (۲) مادۀ ۶۲ قانون تأمین اجتماعی، پرداخت غرامت دستمزد تا زمانی ادامه مییابد که بیمهشده، به تشخیص کمیسیون پزشکی سازمان، قادر به کار نبوده و از کارافتاده محسوب نشود. بنابراین هیچ محدودیت زمانی مشخص برای مدت مرخصی استعلاجی وجود ندارد و تنها مرجع تشخیص و تأیید مدت تفاوت میکند؛ که تضمینکنندۀ حمایت کامل بیمهشده در طول دوره بیماری است.
با توجه به اینکه سازمان تأمین اجتماعی تنها حقوق ثابت و پایه کارگر را در دورۀ استراحت پزشکی پرداخت میکند، سایر مزایای کارگر بر عهده چه کسی است؟
سازمان تأمین اجتماعی در طول مرخصی استعلاجی تنها حقوق اصلی و پایه کارگر را پرداخت میکند. سایر مزایا شامل حق مسکن، بن، عائلهمندی، حق تأهل، حق سنوات، عیدی و سایر مزایای مشابه، بر عهدۀ کارفرما است. از آنجا که مرخصی استعلاجی بهعنوان دورۀ تعلیق قرارداد کار محسوب میشود، کارفرما موظف است تمامی این امتیازات و مزایای قانونی را در طول مدت استراحت پزشکی بیمهشده پرداخت کند تا حقوق مالی و رفاهی او محفوظ بماند.
