قراداد کار و پیمانکاری از جهاتی به هم نزدیک هستند و تفکیک این دو نوع قرارداد از هم گاهی مواقع بسیار مشکل می شود. شناخت نوع قرارداد قطعا بر تعهدات طرفین قرارداد نسبت به دیگری بسیار مهم و تاثیر گذار است. در قرارداد کار تعهدات نسبت به کارگر که در قوانین کار و تامین اجتماعی مقرر شده است، بسیار زیاد است که شامل حقوق و مزایا و بیمه است که اینموارد در قرارداد پیمانکاری وجود ندارد و یا اگر وجود دارد شکل اجرا و نحوه اعمال آن متفاوت است.
قرارداد کار با قرارداد پیمانکاری با وجود برخی تشابهات، تفاوتهای اساسی با هم دارند. در قرارداد کار دو طرف (کارفرما و گارگر) وجود دارند که با انعقاد قرارداد تعهداتی نسبت به یکدیگر به وجود می آورند. در این قرارداد، کارگر متعهد می شود که نیروی کار بدنی یا فکری خود را در اختیار کارفرما قراردهد و از طرف دیگر کارفرما متعهد است که در ازای کار کارگر، به او مزد یا حقوق پرداخت کند.
در قرارداد پیمانکاری نیز دو طرف وجود دارند؛ کارفرما، صاحبکار یا مقاطعه دهنده که پروژه یا کاری را به طور کامل یا جزئی به شخص دیگری منتقل می کند و از طرف دیگر پیمانکار یا مقاطعه کار وجود دارد که متعهد می شود موضوع پیمان را به طور کامل و بدون نقص و عیبی در قبال دریافت حق الزحمه انجام داده و به کارفرما تحویل نماید.
هر دو قرارداد کار و پیمانکاری معوض است. یعنی هر یک در قبال عملی که انجام می دهند ، حق الزحمه یا دستمزد یا سود دریافت می کنند و هر دو نسبت به هم تعهد دارند. پس هر دو قرارداد به لحاظ حقوقی تعهدی یا به تعبیری دقیق تر دو تعهدی هستند.
اما این دو قرارداد تفاوتهایی اساسی دارند که به چند مورد از آن اشاره می شود:
۱-قرارداد کار یک امر شخصی است. یعنی کارگری قائم به شخص است. بنابراین کارگر حتما باید یک شخص حقیقی باشد و اشخاص حقوقی مثل شرکت و موسسه نمی توانند کارگر باشند. به همین دلیل در قرارداد کار، اگر کارگر فوت شود یا از کارافتاده کلی شود قرارداد کار فسخ شده و خاتمه می یابد، چون شخصی که باید کار را انجام دهد قادر به انجام تعهدات مندرج در قرارداد کار نیست، ولی این موضوع برای کارفرما وجود ندارد، به اینمعنا که تعهدات کارفرما نسبت به کارگر حتما باید اجرا شده و مطالبات کارگر پرداخت شود، زیرا در صورت فوت و ازکارافتادگی کارفرمای حقیقی، تعهدات او نسبت به کارگر به وراث قانونی وی منتقل می شود. اگر کارفرما شخص حقوقی باشد که این اشخاص قایم به شخص خاصی نیستند و در هر صورت شرکت یا موسسه حقوقی باید تعهدات مربوط به کارگر را به مرحله اجرا در آورد. مثلا اگر قرارداد کار یکساله باشد و کارفرما فوت کند، وراث کارفرما موظف هستند کارگر را تا پایان قرارداد نزد خود نگه دارند و اجازه اخراج آن را ندارند. ولی اگر کارگر فوت کند قرارداد کار خاتمه می یابد.بنابراین در قراداد پیمانکاری، مقاطعه دهنده و پیمانکار می توانند شخص حقیقی و یا شخص حقوقی باشند.بر خلاف قرارداد کار که کارگر حتما یک شخص حقیقی است که باید موضوع کار را شخصا انجام دهد.
۲- قرارداد کار تعهد به وسیله است. یعنی این که کارگر فقط موظف است کار خود را در ساعات کاری روزانه به خوبی انجام دهد و از دستورات کارفرما تبعیت کند، و در مورد نتیجه یا محصول تولید شده در کارگاه مسوولیتی ندارد. چون کارگر جزئی در فرایند تولید است و در انجام و نتیجه تولید عوامل مختلفی تعیین کننده اند که کارگر فقط جزئی از آن است. بنابراین اگر در محصول تولیدی یا کار انجام شده نقص و عیبی ایجاد شود کارفرما نمی تواند به این بهانه که محصول دارای ایراد و نقص است از پرداخت حقوق کارگر امتناع کند. پرداخت حقوق کارگر و بیمه آن در هر شرایطی باید توسط کارفرما پرداخت شود.
اما در مورد پیمانکاری، مقاطعه کار در انجام موضوع پیمان تعهد به نتیجه دارد. یعنی پیمانکار باید موضوع پیمان را به طور کامل و بدون نقص انجام دهد و به کارفرما تحویل دهد. به خاطر همین در پیمانکاری تحویل موقت و قطعی وجود دارد تا اطمینان حاصل شود که پیمان هیچ عیب و ایرادی ندارد. اگر در موقع پایان پروژه و تحویل موقت، ایراد و نقصی در پیمان وجود داشته باشد ، پیمانکار موظف به اصلاح اشکالات و ایرادات پیمان است . از این رو، درپیمانکاری، پیمانکار موظف به اتمام قرارداد کار به طور کامل و بدون نقص است و تا زمانی که کارفرما از این موضوع اطمینان حاصل نکند، حق الزحمه پیمانکار را پرداخت نمی کند. در صورتی که در قرارداد کار اگر محصول نیز نتیجه مطلوبی نداشته باشد، در هر صورت باید حقوق کارگر پرداخت شود.
۳- در قرارداد کار به خاطر ویژگی غیر تشریفاتی بودن، قرارداد شفاهی نیز معتبر و در صورت اثبات قابل اجراست. یعنی قرارداد کار می تواند هم شفاهی باشد و هم کتبی. ولی در قرارداد پیمانکاری حتما باید میان کارفرما و پیمانکار قرارداد کتبی منعقد شود و قرارداد به صورت شفاهی، اعتباری ندارد، چون مفاد و شرایط قرارداد باید در متن قرارداد ذکر و قابل استناد باشد.
۴- در قرارداد کار در صورت ضرر و زیان کارفرما، حقوق و مزایا باید به کارگر پرداخت شود و بیمه آن نیز به حساب سازمان تأمین اجتماعی کارسازی شود.
بنابراین، بروز ضرر و زیان برای کارفرما، مجوزی برای خودداری از پرداخت حقوق، مزایا و حق بیمه کارگر نیست و چنین شرایطی تعهدات قانونی کارفرما را ساقط نمیکند. اما در موضوع پیمانکاری چنانچه پیمانکار در اجرای پیمان ضرر کند، کارفرما هیچگونه مسولیتی در جبران آن ندارد. پیمانکار هنگام شرکت در مناقصه باید تمام هزینه ها را محاسبه و در نظر داشته باشد و سپس مبلغ پیشنهادی انجام پروژه را به کارفرما اعلام کند. اگر در این امر اشتباه کند ؛ مثلا حق بیمه پیمان را در نظر نگیرد و در نهایت در انجام پروژه متضرر شود، کارفرما یا مقاطعه دهنده در قبال او مسولیتی ندارد و ضرر او را جبران نخواهد کرد.
۵- کارگر در انجام وظایف خود دارای استقلال نیست و در کل ساعات کار، کارفرما و یا نماینده او بر انجام کار کارگر نظارت و کنترل دارد و کارگر موظف به پذیرش و اجرای دستورات کارفرما است . در صورتی که چنین وضعیتی در پیمانکاری وجود ندارد. پیمانکار در انجام امور پیمان، دارای استقلال است و نیازی نیست به دستورات کارفرما به طور جزء به جزء عمل کند. فقط کافی است از مشی کلی کارفرما و در چارچوب قرارداد تنظیمی عمل کند. استقلال پیمانکار در انجام کار و اجرای پروژه یکی از ویژگیهای مهم قرارداد پیمانکاری محسوب می شود.
۶-در قرارداد کار انجام کار در محل کارفرما صورت می گیرد. یعنی محل کار را کارفرما تامین می کند. ولی در پیمانکاری عموما محل کار توسط خود پیمانکار تامین می شود و امور پیمان در کارگاه متعلق به پیمانکار صورت می گیرد. مثلا اگر در تولید لباس، مقرر باشد میزانی از لباس توسط شخص مجری دوخته شود ، اگر این تولید در محل کارگاه پیمانکار انجام شود، این قرارداد پیمانکاری است ، اما اگر انجام کار در محل کارفرما صورت گیرد، قرارداد کار محسوب می شود.
۷- ابزار و تجهیزات کار در قرارداد کار توسط کارفرما تامین می شود، ولی در قرارداد پیمانکاری ابزار کار توسط خود کارگر تهیه و تامین می شود و امور پیمان و پروژه در کارگاه با امکانات و ابزار متعلق به پیمانکار صورت می گیرد. درمثال بند قبل اگر تولید لباس توسط ابزار و ماشین آلات و چرخ های خیاطی پیمانکار صورت گیرد، قرارداد پیمانکاری است، اما اگر ابزار کار توسط کارفرما تامین و لباسها توسط ماشین آلات متعلق به کارفرما تولید شود، قرارداد کار تلقی مي شود.
در نتیجه باید توجه داشت که لازم نیست تمام شرایط ذکر شده در انجام یک کار وجود داشته باشد تا قرارداد را پیمانکاری یا قرارداد کار تلقی کرد. اولا باید دید که با توجه به موضوع کار کدام یک از شرایط مهمتر است؛ در آن صورت، آن مورد یا موردها نقش اساسی را در نوع قرارداد پیدا می کنند. دوم این که وجود شروط بیشتر در هر یک از قرارداد پیمانکاری و قرارداد کار می تواند تعیین کننده نوع قرارداد باشد.مثلا ممکن است در یک قرارداد موضوع ضررو زیان بین دو طرف از اهمیت بیشتری برخوردار باشد و در یک کار دیگر استقلال عمل مجری تاثیر بیشتری در امور کار داشته باشد. نکته دیگر این که نوع قرارداد در میزان حق بیمه تامین اجتماعی تاثیر مستقیم دارد. در قرارداد کار حق بیمه به صورت مقطوع بر اساس ماده ۲۸ قانون تامین اجتماعی با نرخ ۳۰ درصد ماهانه است ، ولی در قرارداد پیمانکاری با توجه به میزان استفاده از نیروی انسانی در فرایند انجام پروژه، حق بیمه به صورت ضریب و متفاوت اخذ می شود.
