تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
به گزارش تأمین 24، در حال حاضر صندوقهای بازنشستگی به ویژه سازمان تأمین اجتماعی به نوعی در محاصره بازنشستگی پیش از موعد قرار گرفته زیرا در حدود یک دهه گذشته تاکنون رشد بازنشستگیهای پیش از موعد فزاینده بوده به طوری که اکنون 52 درصد انواع بازنشستگیها را این گروهها تشکیل میدهند.
رشد انفجاری بازنشستگی زودهنگام در تأمین اجتماعی و دیگر صندوقهای بازنشستگی، بحرانی است که مهمترین مسأله آن را افزای مصارف به خود اختصاص داده است. شاید بتوان به نوعی تعبیر کرد که جوانانی از این صندوق بازنشسته شدهاند که منجر به پیری صندوقها خواهند شد.
شاید اگر اصلاحاتی در نوع بازنشستگیها در صندوقهای بازنشستگی انجام شود بسیاری از مشکلات پیشرو به مروز زمان کمتر شده و تعادل میان منابع و مصارف و از طرفی دیگر توازن ورودی و خروجی در این صندوقها به ویژه تأمین اجتماعی مشهود خواهد شد. تأمین اجتماعی در سال گذشته اقداماتی در این عرصه انجام داد که شاید تأثیر آن در آینده دیده شود.
یکی از مسیرهای مهم اصلاحات بیمهای، به مشاغل سخت و زیانآور بازمیگردد. سازمان تأمین اجتماعی پس از برگزاری سلسله جلسات مشترک با نمایندگان مراجع ذیربط، پیشنویس آییننامه اجرایی مشاغل سخت و زیانآور را تدوین و برای طی مراحل تصویب به وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ارسال کرده است. هدف، بهبود فرایند بررسی و تشخیص این مشاغل است و در سال ۱۴۰۵ پیگیری مراحل تصویب آییننامه پیشنهادی ادامه خواهد یافت.
۵۲ درصد بازنشستگان پیش از موعد بازنشسته میشوند
بر اساس آمارهای رسمی، اکنون ۵۲ درصد از کل بازنشستگان سازمان تأمین اجتماعی را افرادی تشکیل میدهند که پیش از موعد مقرر بازنشسته شدهاند. اگرچه سهم بازنشستگان پیش از موعد از کل بازنشستگان این سازمان در سال ۱۳۹۱ تنها ۱۴ درصد بود؛ رشدی بیش از سهبرابر در کمتر از یک دهه زنگ خطری جدی برای تأمین اجتماعی و رشد مصارف آن را به صدا درآورده است.
براساس آخرین دادههای آماری سالانه حدود ۴۰۰ هزار نفر به جمع بازنشستگان کشور افزوده میشود که ۳۰۰ هزار نفر آنان مربوط به سازمان تأمین اجتماعی است. البته ناگفته نماند که ۵۲ درصد از این بازنشستگان جدید، پیش از موعد بازنشسته شدهاند.
مدلهای بازنشستگی پیش از موعد
بازنشستگی پیش از موعد در سازمان تأمین اجتماعی عمدتاً از دو مسیر اصلی صورت میگیرد: قانون مشاغل سخت و زیانآور و قانون نوسازی صنایع. بر اساس تبصره ۲ ماده ۷۶ قانون تأمین اجتماعی، افرادی که در مشاغل سخت و زیانآور اشتغال دارند، با دو شرط میتوانند بدون در نظر گرفتن سن، تقاضای بازنشستگی کنند.
این شروط شامل سوابق متوالی؛ حداقل ۲۰ سال اشتغال متوالی در مشاغل سخت و زیانآور با پرداخت حق بیمه مربوط و دیگر مدل آن سوابق ترکیبی، یعنی مجموع 1.5 برابر سوابق سخت زیانآور و سوابق عادی که به ۳۵ سال برسد، است. نکته کلیدی در این مدل، احتساب هر سال سابقه در مشاغل سخت و زیانآور به عنوان 105 سال سابقه عادی است که عملاً دوره اشتغال مورد نیاز برای بازنشستگی را بهشدت کاهش میدهد.
قانون نوسازی صنایع نیز مسیر دیگری است که در کنار قانون مشاغل سخت و زیانآور، «دو قانونی که این سازمان را با چالش مواجه کردهاند» میتوان تلقی کرد. این قانون در عمل به عنوان «حربه تعدیل نیرو» در سازمانها به کار گرفته میشود و به کارفرمایان اجازه میدهد نیروی کار خود را با استفاده از مزایای بازنشستگی پیش از موعد تعدیل کنند.
پیامدهای مالی و بیمهای
رشد بازنشستگیهای پیش از موعد، ناترازیهای جدی در سازمان تأمین اجتماعی ایجاد کرده است. کارشناسان هشدار دادهاند که این روند صعودی، تعادل مالی صندوق را به خطر انداخته است. منطق بیمهای ایجاب میکند که هرچه سن خروج از بازار کار پایینتر باشد، دوره پرداخت حق بیمه کوتاهتر و مدت دریافت مستمری طولانیتر میشود.
براساس دادههای آماری موجود میانگین سنی بازنشستگان پیش از موعد بین ۴۰ تا ۵۰ سال است، این موضوع از منظر بیمهای بسیار نگرانکننده است. در سال ۱۳۵۵ که قانون تأمین اجتماعی تصویب شد، امید به زندگی حدود ۵۸ سال و سن بازنشستگی ۶۰ سال تعیین شده بود. امروز، امید به زندگی به بیش از ۷۴ سال رسیده، اما برخلاف منطق بیمهای، سن بازنشستگی کاهش یافته است.
از سوی دیگر، این پدیده نرخ مشارکت اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. نرخ مشارکت اقتصادی در ایران حدود ۴۰ درصد است، در حالی که این نرخ در کشورهای توسعهیافته بالای ۶۰ تا ۷۰ درصد است. افرادی که پیش از موعد بازنشسته میشوند، بلافاصله به عنوان نیروی کار ارزان در بازار کار جذب میشوند؛ چراکه نه کارفرما حق بیمه پرداخت میکند و نه حقوقی چشمگیر پرداخت میشود. این امر هم جای اشتغال نیروهای جوان را میگیرد و هم از ورود افراد جدید به سازمان تأمین اجتماعی جلوگیری میکند.
نگاه جهانی و رویکرد جدید
مطالعه تطبیقی کشورهای اروپایی نشان میدهد که سیاستگذاری در حوزه مشاغل سخت و زیانآور در سالهای اخیر از یک مدل صرفاً مبتنی بر خروج زودهنگام از بازار کار به سمت مدلهای ترکیبی حرکت کرده است. این مدلهای جدید شامل پیشگیری از مخاطرات شغلی، ارتقای ایمنی و بهداشت حرفهای، بازتوانی، بازآموزی، انتقال به مشاغل کمخطرتر، کاهش ساعات کار و بازنشستگی تدریجی است.
در دهه اخیر، در ۳۵ کشور مورد بررسی، روند غالب به سمت طولانیتر کردن عمر کاری و محدودتر کردن دسترسی به طرحهای ویژه بازنشستگی بوده است .
اقدامات سازمان تأمین اجتماعی برای سالمسازی محیط کار
سازمان تأمین اجتماعی در راستای مقابله با ریشههای بازنشستگی پیش از موعد، اقداماتی برای سالمسازی محیط کار در دستور کار قرار داده است. قانون ایران در تعریف مشاغل سخت و زیانآور تصریح میکند که «با اقداما ت فنی، مهندسی، بهداشتی و ایمنی میتوان صفت سخت و زیانآور بودن برخی مشاغل را کاهش داد یا حذف کرد».
آییننامه اجرایی نیز مشاغل را در دو گروه قرار میدهد، مشاغلی که سختی آنها با اقدامات فنی و ایمنی قابل حذف است و دیگری مشاغلی که ماهیتاً سخت و زیانآور هستند، ولی میتوان میزان سختی و زیانآوری آنها را کاهش داد. این تفکیک، پایهای برای طراحی نظام جدیدی است که به جای بازنشستگی زودهنگام به عنوان راهحل، بر حذف یا کاهش عامل زیانآور در محیط کار تمرکز کند.
وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان تأمین اجتماعی نیز اصلاح مشاغل سخت و زیانآور را در دستور کار قرار دادهاند تا سازوکاری ایجاد شود که ضمن فراهم شدن امکان بازنشستگی پیش از موعد برای کارگران، کارفرمایان نیز کمتر تحت تأثیر قرار گیرند. شیوهنامه سالمسازی و خروج کارگاهها از شمول قانون مشاغل سخت و زیانآور با همکاری سازمان تأمین اجتماعی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تدوین و ابلاغ شد. این شیوهنامه روز ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ بر سالمسازی و بهسازی محیط کار مطابق استانداردهای تعیین شده تأکید دارد.
اطلاعات کارگاههای دارای بیش از ۱۰ نفر بازنشسته در مشاغل سخت و زیانآور نیز به تفکیک استان، نام کارگاه، فعالیت، نشانی و اولویت، به معاونت روابط کار وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ارسال شد. هدف این اقدام تنها کاهش آمار بازنشستگی پیش از موعد نیست؛ سالمسازی محیط کار، صیانت از نیروی انسانی و صرفهجویی در منابع بیننسلی را هم دنبال میکند.
در کنار آن، مصادیق مشاغل گروه (ب) پالایش شد تا از اعمال سلیقه در کمیتههای استانی جلوگیری شود. آمار مشاغل تأییدشده گروه (ب) از ادارات کل استانها تجمیع و ابهامات مربوط به فرایند تعیین مشاغل برای وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ارسال شد.
چالش ساختاری با بازنشستگی پیش از موعد
ساماندهی نحوه بررسی کارگاههای دارای مشاغل سخت و زیانآور نیز با دستور اداری دنبال شد و تطبیق پست و شغل سازمانی با طرح طبقهبندی مشاغل، سوابق عناوین شغلی، تناقض آراء و شمولیت قانون کار مورد توجه قرار گرفت تا پایگاه جامعی از وضعیت این کارگاهها ایجاد شود.
همزمان، تعامل سیستمی با سامانه مشاغل سخت و زیانآور وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در دستور کار قرار گرفت. ساخت سامانه متناظر سازمان تأمین اجتماعی با هدف مکانیزه کردن فرایند بررسی و تطبیق مشاغل سخت و زیانآور، توسعه خدمات غیرحضوری، یکسانسازی رویهها، تسریع در بررسی درخواستهای بازنشستگی و ایجاد پایگاه جامع اطلاعاتی در حال انجام است. تکمیل این فرایند و اخذ سرویسهای اطلاعاتی مورد نیاز از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از برنامههای سال ۱۴۰۵ خواهد بود.
پدیده بازنشستگی پیش از موعد در سازمان تأمین اجتماعی به یک چالش ساختاری برای این سازمان تبدیل شده است. رشد از ۱۴ درصد به بیش از 52 درصد در کمتر از یک دهه، ناترازیهای مالی جدی ایجاد کرده و با خروج نیروی کار مجرب، بازار اشتغال را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در حالی که رویکرد جهانی به سمت طولانیتر کردن عمر کاری و محدودتر کردن دسترسی به طرحهای ویژه حرکت میکند، ایران همچنان با چالش اصلاح ساختار و ایجاد تعادل میان حمایت از کارگران مشاغل سخت و پایداری مالی صندوق مواجه است.
