تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
به گزارش تأمین 24، بازرسی دفاتر قانونی موضوع ماده ۴۷ قانون تأمین اجتماعی، از دیرباز یکی از ارکان اصلی نظارت بر صحت اطلاعات بیمهای کارفرمایان بوده است. در مدل سنتی، کارشناسان بازرسی با مراجعه حضوری به دفاتر قانونی کارفرمایان، اسناد و مدارک مالی را بررسی کرده و صحت خوداظهاری آنان را ارزیابی میکردند. این فرایند نهتنها زمانبر و پرهزینه بود، بلکه به دلیل وابستگی به قضاوت انسانی، امکان بروز خطا، اعمال سلیقههای شخصی و ناهماهنگی در رویهها را افزایش میداد.
از سوی دیگر، گستردگی جامعه هدف سازمان تأمین اجتماعی با بیش از ۵ میلیون و 300 هزار مستمریبگیر و پوشش حدود ۵۰ درصد جمعیت کشور، مدیریت سنتی این حجم از تعاملات را عملاً غیرممکن ساخته است. فرار بیمهای بهعنوان یکی از پیامدهای عدم اتصال کارگر و کارفرما، مستقیماً بر منابع سازمان تأثیر میگذارد، بهگونهای که 80 درصد درآمد سازمان از طریق وصول حق بیمه تأمین میشود، در چنین شرایطی، حرکت به سمت مکانیزهسازی بازرسیها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی است.
سازمان تأمین اجتماعی هم بر این موضوع تأکید دارد که تحول دیجیتال و بیمه متمرکز زمینهساز تأمین اجتماعی فراگیر و کارآمد است. این نگاه، بازرسی دفاتر قانونی را از یک وظیفه نظارتی صرف، به ابزاری برای تحقق عدالت اجتماعی و شفافیت در این نهاد بیمهگر تبدیل میکند.
بازرسی دفاتر؛ عبور از کاغذ به داده
یکی از پروژههای سازمان تأمین اجتماعی طرح تحولی «بازرسی دفاتر قانونی» و تغییر سازوکار بازرسی از روش فیزیکی و سنتی به روش الکترونیکی و هوشمند بود. چارچوب و شرح فرایند نیازمندیها تدوین و گزارش سند نیازمندی به مرکز فناوری اطلاعات، آمار و محاسبات ارسال شد. قرارداد سامانه جامع بازرسی دفاتر در قالب بیمه متمرکز و با ماژولهایی مانند خوداظهاری اشخاص، احاله خودکار، کاربرگ الکترونیک و پرونده الکترونیک بازرسی دفاتر دنبال شد.
جلسات متعدد برای تحلیل سیستم، تست برنامه، صدور تأییدیه پایلوت، کنترل صحت عملکرد و رفع مشکلات برگزار شد و برخی زیرسامانهها در مرحله پایلوت و برخی دیگر در مرحله بررسی مجری طرح قرار گرفتند. در سال ۱۴۰۵ ساخت، بهرهبرداری و انتشار سامانه جامع بازرسی دفاتر قانونی و استفاده از سرویسهای اطلاعاتی سازمانی و کشوری، به ویژه اطلاعات سازمان امور مالیاتی، دنبال خواهد شد.
کنترل عملکرد سامانه، تخصیص و صدور گزارشهای بازرسی، رفع اشکالات، انتقال اطلاعات به سیستم بیمه متمرکز و انتقال سوابق گزارشهای بازرسی از سامانه حاسب به سامانه جامع نیز بخشی از این مسیر است. هدف نهایی، هوشمندسازی بازرسی دفاتر قانونی با کمترین دخالت نیروی انسانی است.
در همین مسیر، علل ریزش بدهی در گزارشهای مختومه محاسباتی به صورت استانی بررسی و آسیبشناسی شد. نیروهای آموزشدیده سال ۱۴۰۴ برای نظارت و سرپرستی به کار گرفته شدند و تطبیق اسناد حقوق و مزایا با لیست ارسالی برای جلوگیری از رویههای منجر به دور زدن مقررات بیمهای مورد بررسی قرار گرفت.
بیمه متمرکز: چارچوب کلان تحول بازرسی
طرح «بیمه متمرکز» بهعنوان یکی از طرحهای تحولآفرین سازمان تأمین اجتماعی، پیشرفت ۸۰ درصدی داشته و قرار است در ماههای آینده بهطور کامل رونمایی شود. هدف نهایی این طرح، تبدیل تمامی شعب سازمان به شعب یکپارچه است، بهگونهای که هر بیمهشده یا کارفرما در هر نقطه از کشور بتواند به هر شعبه مراجعه کند و خدمات مورد نیاز خود را دریافت کند.
بازرسی دفاتر قانونی در این چارچوب، نه یک اقدام منفرد، بلکه بخشی از یک نظام یکپارچه اطلاعاتی است. از سویی دیگر اتصال به سامانههای مالیاتی بهعنوان یکی دیگر از اقدامات شفافیتبخشی به شمار میرود که در صورت تحقق، «تمامی امور شفاف و بدون حاشیه» خواهد شد. تعیین ضریب مقطوع پیمان پیش از انعقاد قرارداد نیز از دیگر اقداماتی است که پیشبینی میشود حدود ۶۰ درصد پروندههای پیمان را برچیند و بسیاری از مناقشات را رفع کند.
بنابراین، هوشمندسازی بازرسی دفاتر را باید در بستر اکوسیستمی گستردهتر دید؛ نظامی که در آن دادههای بیمهای، مالیاتی و بازرگانی به هم متصل شده و امکان صحتسنجی خودکار و لحظهای را فراهم میکنند.
سامانه هوشمند بازرسی دفاتر قانونی، معماری و اهداف
از ابتدای شهریور ۱۴۰۵، تمامی تعاملات مربوط به اجرای ماده ۴۷ قانون تأمین اجتماعی به بستر الکترونیکی منتقل شده است. کارفرمایان موظف هستند اطلاعات و مستندات مالی مورد درخواست را از طریق سامانه خدمات غیرحضوری سازمان به نشانی es.tamin.ir و مسیر «کارفرمایان / بازرسی دفاتر قانونی / سامانه دریافت الکترونیک اطلاعات دفاتر» بارگذاری کنند.
سامانه هوشمند بازرسی دفاتر قانونی با اهدافی مشخص طراحی شده است که مهمترین آنها تسهیل فرایند دریافت اطلاعات از طریق فرمهای دیجیتالی ساده و کارآمد، ایجاد مکانیزمهای خودکار صحتسنجی برای جلوگیری از ورود دادههای نادرست، یکسانسازی رویهها و جلوگیری از تفاسیر متفاوت از مقررات و بخشنامهها، افزایش کیفیت گزارشات بازرسی و پیشگیری از خطاهای احتمالی و تقویت شفافیت و اعتماد شرکای اجتماعی است.
دادههای ابراز شده توسط کارفرمایان، پس از صحتسنجی با سایر سامانههای داخلی و کشوری، مبنای رسیدگی قرار میگیرند. این یعنی خوداظهاری کارفرما دیگر صرفاً یک ادعا نیست، بلکه در بستری از دادههای قابل راستیآزمایی قرار میگیرد. از منظر کارفرمایان، این سامانه مزایای قابل توجهی همچون سادهسازی فرایند تکمیل اطلاعات و کاهش پیچیدگیهای اداری، کاهش نیاز به پیگیریهای مکرر برای اصلاح دادهها، کاهش خطاهای اطلاعاتی در داده های واردشده و افزایش سرعت فرایند تکمیل و صحتسنجی اطلاعات به دنبال دارد.
هوش مصنوعی در خدمت بازرسی هوشمند
حال در چنین شرایطی پرسش کلیدی این است که هوش مصنوعی چگونه میتواند در این مسیر ایفای نقش کند. بر اساس اعلام رسمی سازمان تأمین اجتماعی، سامانه جدید «مبتنی بر هوش مصنوعی» است. هوش مصنوعی میتواند با تحلیل حجم عظیمی از دادههای تاریخی بازرسیها، الگوهای فرار بیمهای را شناسایی کند. مدلهای یادگیری ماشین قادرند کارگاههایی را که احتمال بالاتری برای عدم اظهار صحیح اطلاعات دارند، علامتگذاری کنند. این رویکرد در ادبیات علمی بهعنوان «بازرسی مبتنی بر ریسک» شناخته میشود.
چارچوبهای نوین تحلیل ریسک چندبعدی که ترکیبی از یادگیری ماشین و قابلیت تفسیرپذیری را ارائه میدهند، میتوانند شش ارزش عملیاتی کلیدی را متعادل کنند؛ ایمنی، یکپارچگی، قابلیت اطمینان، دسترسپذیری، مسئولیت زیستمحیطی و هزینه-اثربخشی . در بافت تأمین اجتماعی، این معادل تعادل میان وصول حق بیمه، رضایت کارفرمایان، عدالت در توزیع منابع و کارایی اداری است.
هوش مصنوعی میتواند دادههای خوداظهاری کارفرمایان را با دادههای سامانههای دیگر (مالیاتی، بانکی، گمرکی) مقایسه کرده و ناهنجاریها را شناسایی کند. با استفاده از دادههای تاریخی، مدلهای پیشبینی میتوانند احتمال فرار بیمهای در کارگاههای جدید یا صنایع خاص را برآورد کنند. این امر به سازمان امکان میدهد پیش از بروز مشکل، اقدامات پیشگیرانه انجام دهد.
حتی استفاده از هوش مصنوعی نیز در این حوزه به عنوان یک مسیر پیشنهادی مطرح شده است؛ به ویژه برای تحلیل ریسک و تعیین اولویت بازرسی دفاتر با تمرکز بر شرکتهایی که الگوهای مشکوک فرار بیمهای دارند. نتیجه مورد انتظار، افزایش کیفیت گزارشها، کاهش اعتراضات کارفرمایان و ارتقای کارایی بازرسی است. همچنین اصلاح فرایندهای طرح تحولی هوشمندسازی با هدف کاهش درخواستهای استنکاف شده، گزارشهای غیرمحاسباتی و جلوگیری از فرار بیمهای دنبال میشود.
سوق دادن کارفرمایان مشمول به خوداظهاری و طراحی تمهیدات سیستمی مرتبط با تعهدنامه بازرسی، سامانه نامنویسی کارگاه و پیمان، سیستم بیمهای و خوداظهاری نیز در همین چارچوب قرار دارد. بازرسی دفاتر دانشگاههای علوم پزشکی، واحدهای تابعه، شهرداریها، سازمانها و مؤسسات و شرکتهای وابسته، شرکتهای آب و فاضلاب، فروشگاههای زنجیرهای، بیمارستانهای خصوصی، آموزشگاهها، دانشگاهها، بانکها و مؤسسات خصوصی نیز با هدف جلب همکاری سنوات عدم همکاری و کاهش گزارشهای غیرمحاسباتی دنبال شد.
تفاهمنامه با سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور منعقد و اجرای آن پیگیری شد و تفاهمنامه با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و شهرداری تهران در اجرای ماده ۴۷ نیز در دست پیگیری قرار گرفت.
اصلاحات پیشنهادی آییننامه ضوابط و نحوه اعمال ماده ۴۰ قانون تأمین اجتماعی در مورد اشخاص حقوقی، پیشنهاد اضافه شدن تبصرهای به ماده ۴۷، پیشنهاد اصلاح ماده ۱۰۲ قانون تأمین اجتماعی درباره پیشبینی مجازات عدم ارائه دفاتر قانونی توسط کارفرما و مجموعه پیشنهادهای مرتبط با کاهش ناترازی صندوقها و پایداری تعهدات نیز در این مسیر دنبال شد.
اولویتبندی هوشمند بازرسیها
به جای بازرسی تصادفی یا مبتنی بر شکایات، هوش مصنوعی میتواند فهرستی از کارگاهها را بر اساس «امتیاز ریسک» رتبهبندی کند. بازرسان انسانی سپس بر مواردی تمرکز میکنند که بالاترین احتمال تخلف یا بیشترین تأثیر مالی را دارند. این رویکرد، منابع محدود بازرسی را بهینه تخصیص میدهد.
نتایج بالقوه این رویکرد شامل افزایش وصول حق بیمه از طریق شناسایی دقیقتر موارد فرار بیمهای، کاهش هزینههای بازرسی با حذف بازرسیهای غیرضروری، افزایش رضایت کارفرمایان به دلیل کاهش مداخلات غیرضروری و شفافیت بیشتر، کاهش زمان رسیدگی به پروندهها و افزایش عدالت با تضمین اینکه همه کارفرمایان به یک اندازه تحت نظارت قرار میگیرند، را شامل میشوند.
هوش مصنوعی بدون دادههای باکیفیت، نتایج نادرست و بالقوه تبعیضآمیز تولید میکند. سازمان تأمین اجتماعی باید اطمینان حاصل کند که دادههای ورودی از کارفرمایان دقیق، کامل و بهروز هستند. مکانیزمهای خودکار صحتسنجی که در سامانه پیشبینی شده، گامی در این جهت است. موفقیت این تحول بدون سرمایهگذاری در آموزش کارکنان سازمان و کارفرمایان ممکن نیست. کارشناسان بازرسی باید بتوانند با ابزارهای تحلیلی کار کنند و کارفرمایان باید با سامانه جدید آشنا شوند.
ریسکها و چالشها
کارفرمایانی که به رویههای سنتی عادت کردهاند، ممکن است در برابر الزام به استفاده از سامانه جدید مقاومت کنند. سازمان تأمین اجتماعی باید با اطلاعرسانی شفاف و ارائه مشوقهای مناسب، این گذار را تسهیل کند. تمرکز دادههای حساس بیمهای و مالی در یک سامانه واحد، آن را به هدف جذابی برای حملات سایبری تبدیل میکند. سازمان باید بالاترین استانداردهای امنیتی را رعایت کند.
برخی کارفرمایان، بهویژه در کسبوکارهای کوچک یا مناطق دورافتاده، ممکن است دسترسی کافی به اینترنت یا مهارت لازم برای استفاده از سامانه را نداشته باشند. سازمان باید راهکارهای جایگزین برای این گروه پیشبینی کند.
اقدامات پیشنهادی به نفع ذینفعان
برای سازمان تأمین اجتماعی منافعی همچون استقرار مکانیزم بازخورد مستمر از کارفرمایان و بازرسان برای بهبود تدریجی سامانه، انتشار گزارشهای دورهای شفاف درباره نتایج بازرسیهای هوشمند و تأثیر آن بر وصول حق بیمه، توسعه همکاریهای بینسازمانی برای تبادل دادههای بیشتر (مالیاتی، بانکی، گمرکی) در چارچوب قوانین حفاظت از داده و سرمایهگذاری در آموزش تخصصی کارشناسان برای کار با ابزارهای تحلیلی و هوش مصنوعی را به دنبال دارد.
منفعت این موضوع برای کارفرمایان نیز شامل اطلاعرسانی جامع درباره مزایای سامانه جدید و رفع نگرانیهای احتمالی، ارائه مشوقهایی برای کارفرمایانی که داوطلبانه اطلاعات دقیقتری ارائه میدهند و تضمین حق اعتراض و بازبینی انسانی برای کارفرمایانی که نتیجه ارزیابی الگوریتمی را ناعادلانه میدانند، میشوند.
برای بیمهشدگان و بازنشستگان نیز منافعی همچون شفافسازی ارتباط میان وصول حق بیمه و کیفیت خدمات؛ اتصال مستقیم موفقیت بازرسی هوشمند به پایداری منابع و بهبود خدمات و مشارکت دادن نمایندگان بیمهشدگان در فرایند طراحی و ارزیابی سامانه دارد.
مدل نوین بازرسی دفاتر قانونی سازمان تأمین اجتماعی را میتوان از چند منظر کارایی، عدالت، شفافیت، پایداری مالی و توسعهای ارزیابی کرد. از منظر کارایی، انتقال از بازرسی حضوری به الکترونیکی، صرفهجویی قابلتوجهی در زمان و هزینه ایجاد میکند. صحتسنجی خودکار دادهها، سرعت رسیدگی را افزایش میدهد و امکان تمرکز بر موارد پرریسک را فراهم میکند.
همچنین از منظر عدالت، یکی از مهمترین دستاوردهای این مدل، کاهش اعمال سلیقه شخصی در بازرسیها است. وقتی الگوریتمها بر اساس دادههای عینی تصمیم میگیرند، احتمال رفتار متفاوت با کارفرمایان مشابه کاهش مییابد. از سویی دیگر از منظر شفافیت، ایجاد بستری که در آن کارفرما میداند چه دادههایی از او خواسته شده و چگونه ارزیابی میشود، اعتماد را افزایش میدهد. اتصال به سامانههای کشوری نیز امکان راستیآزمایی متقابل را فراهم میکند.
از منظر پایداری مالی، با توجه به اینکه 80 درصد درآمد سازمان از حق بیمه تأمین میشود، هر بهبودی در وصول حق بیمه بهطور مستقیم به پایداری منابع و توانایی تأمین اجتماعی در ایفای تعهداتش کمک میکند. از منظر توسعهای، این تحول، سازمان تأمین اجتماعی را از یک نهاد سنتی به سازمانی دادهمحور و آیندهنگر تبدیل میکند که میتواند الگویی برای سایر نهادهای بیمهای و مالی کشور باشد.
گامی راهبردی برای مدرنسازی نظام تأمین اجتماعی
با این حال، موفقیت نهایی این مدل به عوامل متعددی بستگی دارد؛ کیفیت اجرای سامانه، میزان پذیرش کارفرمایان، توانایی سازمان در مدیریت ریسکهای الگوریتمی و مهمتر از همه، تعهد به اصول نظارت انسانی و عدالتمحوری. اگر این عوامل بهدرستی مدیریت شوند، مدل نوین بازرسی میتواند به یکی از موفقترین نمونههای تحول دیجیتال در بخش عمومی ایران تبدیل شود.
در مجموع، تحول بازرسی دفاتر قانونی سازمان تأمین اجتماعی از سنتی به الکترونیکی و هوشمند، گامی راهبردی و ضروری در جهت مدرنسازی نظام تأمین اجتماعی کشور است. استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل ریسک و اولویتبندی بازرسیها، در صورت اجرای دقیق و مسئولانه، میتواند به وصول عادلانهتر حق بیمه، کاهش هزینهها و افزایش اعتماد ذینفعان منجر شود. کلید موفقیت، تعادل میان کارایی فناورانه و حفظ کرامت و حقوق همه ذینفعان است، اصلی که سازمان تأمین اجتماعی نیز بر آن تأکید دارد که نباید به خاطر اجرای تحولات دیجیتال حقی از مردم ضایع شود.
