آیا برادر و خواهر می توانند تحت تکفل بیمه‌شده قرار بگیرند؟ آیا چنین چیزی صحیح است یا خیر؟ این سئوالی است که در یکی از مطالب منتشر شده قبلی طرح شده است. در این نوشتار به این موضوع خواهیم پرداخت.
در ابتدا لازم است، توضیح داده شود که در مقاله یادشده، به‌طور کلی افرادی که می‌توانند تحت تکفل قرار گیرند، بررسی شده است و این‌گونه نبوده که برادر و خواهر در همه شرایط بتوانند تحت تکفل بیمه‌شده اصلی باشند. تحت تکفل قرار گرفتن برادر و خواهر فقط در حوزه بیمه بیکاری مطرح است. این مورد یک حکم استثنایی است که قانون‌گذار پیش‌بینی کرده است و به سایر موارد قابل تسری نیست.
در قانون بیمه بیکاری، افراد تحت تکفل شامل همسر، فرزندان، پدر و مادر و برادر و خواهر می‌شوند، البته در صورتی که تحت تکفل مقرری‌بگیر قرار گیرند و شرایط لازم را داشته باشند. بنابراین علاوه بر افرادی مانند همسر، فرزندان و پدر و مادر که در تمامی موارد دیگر می‌توانند تحت تکفل بیمه‌شده یا بازنشسته قرار گیرند، در مورد مقرری‌بگیران بیمه بیکاری برادر و خواهر نیز می‌توانند در صورت داشتن شرایط، مانند فرزندان تحت تکفل مقرری‌بگیر قرار گیرند.
تأکید می‌شود که برادر و خواهر فقط در این مورد خاص می‌توانند تحت تکفل باشند؛ در سایر موارد، این اشخاص اصلاً تحت تکفل قرار نمی‌گیرند، چه واجد شرایط باشند و چه نباشند.در واقع در مورد تحت تکفل قرار گرفتن افراد باید قائل به تفکیک شد.
اثر مالی و درمانی این استثنا: هر فرد تحت تکفل (از جمله خواهر و برادری که شرایط را احراز می‌کند) موجب افزایش ۱۰ درصد حداقل دستمزد به مبلغ مقرری بیمه بیکاری می‌شود. این افزایش برای حداکثر ۴ نفر از افراد تحت تکفل قابل اعمال است و مجموع دریافتی مقرری‌بگیر در هر حال نباید از حداقل دستمزد کمتر و از ۸۰ درصد متوسط مزد یا حقوق او بیشتر باشد. همچنین بر اساس تبصره ۵ ماده ۷ قانون بیمه بیکاری، بیمه‌شده بیکار و افراد تحت تکفل او (از جمله خواهر و برادر واجد شرایط) در مدت دریافت مقرری، از خدمات درمانی سازمان تأمین اجتماعی برخوردار می‌شوند.
شیوه ثبت و پیگیری: برای برخورداری از این حق، متقاضی باید در سامانه جامع روابط کار (زیرسامانه برقراری مقرری بیمه بیکاری) درخواست خود را ثبت کند و افراد تحت تکفل — از جمله خواهر و برادر — را با مدارک مثبته (نظیر عدم ازدواج و نداشتن شغل برای خواهر، و سن یا اشتغال به تحصیل یا ازکارافتادگی کلی برای برادر) معرفی کند.
یک باور نادرست رایج: بسیاری تصور می‌کنند چون خواهر و برادر «خانواده» محسوب می‌شوند، در همه انواع بیمه تأمین اجتماعی می‌توانند تحت تکفل باشند. این تصور نادرست است. حتی اگر خواهر یا برادر کاملاً وابسته مالی به بیمه‌شده باشند و هیچ درآمدی نداشته باشند، در دوران اشتغال بیمه‌شده (پرداخت حق بیمه) یا پس از بازنشستگی او، هیچ مسیر قانونی برای تحت تکفل قرار دادن آن‌ها وجود ندارد. تنها پنجره زمانی برای این کار، دوران بیکاری و دریافت مقرری بیمه بیکاری توسط سرپرست خانواده است و به محض قطع مقرری (اشتغال مجدد یا پایان مدت مقرری)، این تکفل نیز خاتمه می‌یابد.
تفاوت مهم با مستمری بازماندگان: این استثنا را نباید با «مستمری بازماندگان» اشتباه گرفت. در حقوق تأمین اجتماعی، دایره بازماندگان مستحق مستمری محدود به همسر، فرزندان و پدر و مادر واجد شرایط است و خواهر و برادر به‌صراحت از شمول مستمری بازماندگان خارج شده‌اند. بنابراین اگر بیمه‌شده‌ای فوت کند، خواهر و برادر او، هیچ حق قانونی نسبت به مستمری بازماندگان ندارند. این تفکیک نشان می‌دهد که حکم تبصره ۲ ماده ۷ قانون بیمه بیکاری یک استثنای بسیار محدود و موقت است، نه یک قاعده عام در نظام تأمین اجتماعی.
در دو مورد زیر، تحت تکفل قرار گرفتن فقط منحصر به همسر، فرزندان و پدر و مادر است و برادر و خواهر شامل آن نمی‌شوند:
الف- کارگر یا بیمه‌شده اصلی که در حال پرداخت حق بیمه به سازمان تأمین اجتماعی است؛ فقط افراد فوق در صورت داشتن شرایط می‌توانند از خدمات مربوط به افراد تحت تکفل، مانند درمان و کمک‌هزینه پروتز و اروتز، برخوردار شوند (همسر یا همسران، فرزندان و پدر و مادر در صورت واجد شرایط بودن).
ب- در شرایطی که بیمه‌شده اصلی فوت کند، افراد تحت تکفل شامل فرزندان، همسر و پدر و مادر در صورت واجد شرایط بودن می‌توانند از مستمری به میزان سهام مقرر در قانون بهره‌مند شوند. برادر و خواهر جزء این افراد نیستند. بنابراین اگر بیمه‌شده‌ای فوت کند یا بازنشسته‌ای فوت نماید، فقط افراد ذکرشده طبق قانون می‌توانند از مستمری برخوردار شوند و خواهر و برادر اصلاً مشمول تکفل قرار نمی‌گیرند.
برای اینکه موضوع بهتر توضیح داده شود، لازم است افراد تحت تکفل را در سه وضعیت تفکیک کنیم:
۱- بیمه‌شده اصلی در حال پرداخت حق بیمه:
افراد تحت تکفل فقط همسر، فرزندان و پدر و مادر هستند و می‌توانند از خدمات درمانی سازمان و سایر خدمات مربوط به افراد تحت تکفل استفاده کنند.
۲- پرداخت مستمری فوت: در صورت فوت بیمه‌شده اصلی یا بازنشسته، افراد تحت تکفل شامل همسر، فرزندان و پدر و مادر در صورت احراز شرایط قانونی می‌توانند از مستمری، خدمات درمانی و کمک‌هزینه پروتز و اروتز استفاده کنند.
۳- پرداخت مقرری بیمه بیکاری: در این مورد خاص، علاوه بر افراد فوق، برادر و خواهر نیز می‌توانند تحت تکفل قرار گیرند و مانند مورد اول، فقط از خدمات درمانی و کمک‌هزینه پروتز و اروتز استفاده کنند.
بنابراین، تحت تکفل قرار گرفتن برادر و خواهر فقط در این مورد خاص و در مورد مقرری‌بگیران بیمه بیکاری مطرح می‌شود و در سایر موارد ذکرشده، برادر و خواهر تحت تکفل قرار نمی‌گیرند.
توصیه عملی: اگر فردی در وضعیت بیکاری قرار دارد و خواهر یا برادرش واجد شرایط قانونی است، بهتر است پیش از هر اقدامی، شرایط دقیق را با کارشناسان سازمان تأمین اجتماعی یا از طریق سامانه جامع روابط کار بررسی کند، زیرا اثبات شرایط (مانند «منحصراً به تحصیل اشتغال داشتن» یا «ازکارافتادگی کلی») نیازمند مدارک و طی مراحل اداری است. همچنین باید توجه داشت که این تکفل موقت است و صرفاً تا زمانی که مقرری بیمه بیکاری پرداخت می‌شود، اعتبار دارد.
تبصره ۲ ماده ۷ قانون بیمه بیکاری مصوب ۱۳۶۹ مجلس شورای اسلامی، افراد تحت تکفل را به شرح زیر معرفی می‌کند:
«تبصره ۲ - افراد تحت تکفل موضوع این ماده عبارت‌اند از:
۱ - همسر (زن یا شوهر)
۲ - فرزندان اناث مادام که ازدواج ننموده و فاقد حرفه و شغل باشند.
۳ - فرزندان ذکور که سن آنان کمتر از هجده سال تمام باشد و یا منحصراً به تحصیل اشتغال داشته و یا طبق نظر پزشک معتمد سازمان تأمین اجتماعی، ازکارافتاده کلی باشند.
۴ - پدر و مادر که سن پدر از (۶۰) سال متجاوز باشد و یا طبق نظر پزشک معتمد سازمان تأمین اجتماعی ازکارافتاده کلی باشند و در هر حال معاش آنان منحصراً توسط بیمه‌شده تأمین شود.
۵ - خواهر و برادر تحت تکفل در صورت داشتن شرایط مربوط به فرزندان اناث و ذکور، مذکور در بندهای (۲) و (۳) این تبصره.»
بنابراین، تکفل برادر و خواهر در بندهای ۱ و ۲ به هیچ وجه مطرح نیست؛ فلذا بررسی شرایط آن‌ها نیز منتفی است.
قانون بیمه بیکاری یک قانون خاص است و ترتیبات ویژه‌ای را برای افراد تحت تکفل در نظر گرفته است و تکفل برادر و خواهر نیز شامل آن می‌شود. ولی این تکفل فقط مخصوص بیمه بیکاری و مقرری‌بگیران مربوط به آن است و به سایر بیمه‌شدگان قابل تسری نیست.
