قانون مشاغل سخت و زیان‌آور با چه راهکارهایی اصلاح می‌شود؟

مشاغل سخت و زیان آور به کارهایی گفته می شود که در حین کار تنش و فشاری بیش از کارهای معمولی بر شخص کارگر وارد شده و باعث فرسودگی زودرس و صدمات جسمی و روحی مرتبط به حرفه و شغل برای شخص کارگر می شود.

قانون اصلاح تبصره (۲) الحاقی به ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی در تاریخ 14‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/7‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/1380 به تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام رسیده و تا کنون در حال اجراست.شاغلین در مشاغل سخت و زیان آور با ۲۰ سال سابقه متوالی یا ۲۵ سال سابقه متناوب می توانند از این قانون استفاده کنند.بر اساس بخشنامه تلخیص و تنقیح بازنشستگی بخش مشاغل سخت و زیان آور، کلیه بیمه شدگان مشمول قانون کار در صورت احراز شرایط می توانند درخواست بازنشستگی خود را به منظور بهره مندی از مزایای مستمری بازنشستگی وفق قانون یاد شده به سازمان تامین اجتماعی تسلیم کنند.

به موجب مفاد جزء (۳) بند "ب" عدم اشتغال به کارسخت و زیان آور در طول دوره اشتغال به مشاغل مزبور تحت هر عنوان برای مدت یک سال و کمتر از آن موجب برهم خوردن توالی نمی شود.‌‌‌‌‌‌‏‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏به موجب جزء ۴ بند ب ‌‏تصویب‌نامه مورخ 14‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/7‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/1393 هیأت وزیران، عدم اشتغال به کار سخت و زیان آور در طول دوره اشتغال به مشاغل مزبورتحت هرعنوان برای مدت بیشتر از یک سال (۳۶۵ روز)، موجب برهم خوردن توالی می شود و بیمه شده برای استفاده از مزایای این قانون باید حداقل (۲۵) سال تمام در مشاغل یاد شده اشتغال به کار داشته باشد.

مواردی که باعث می شود سابقه مورد نیاز برای مشاغل سخت و زیان‌آور از ۲۰ سال به ۲۵سال افزایش یابد شامل موارد زیر است:

-اشتغال بیش از یکسال در مشاغل عادی.

-مرخصی بدون حقوق بیش از یکسال.

- دوره سربازی در صورتی که کارگر پس از دو ماه از اتمام سربازی به کارفرما مراجعه نکند.

الف: مشاغل بند "الف" مشاغلی هستند که با انجام اقدامات و تدابیری می توان آنها را از شمول مشاغل سخت و زیان آور خارج کرد. در قانون مشاغل سخت مصوب ۱۳۸۰ مقرر شده بود که کارفرمایان این‌مشاغل تا ۲ سال فرصت دارند تا مشاغل سخت و زیان آور را با اجرای تمهیدات و اقداماتی، استاندارد سازی کرده و سخت و زیان آوری این مشاغل را از کارگاه خود حذف کنند. در مورد این بند متاسفانه اقدامات لازم صورت نگرفته است و کارفرمایان کارگاه‌هایی که این نوع مشاغل را دارند نسبت به اجرای این قسمت از قانون بی توجهی کرده و آن را اجرا نمی کنند، لازم است مسؤلین امر به ویژه وزارت کار و امور اجتماعی به عنوان متولی اجرای این بخش در اجرای کامل این مهم اقدام بایسته انجام دهند.

ب- مشاغل بند "ب" مشاغلی هستند که با وجود انجام اقدامات احتیاطی و ایمنی لازم امکان حذف کامل صفت زیان آوری از شغل وجود ندارد، ولی می توان به کاهش اثرات زیان آوری بر کارگر شاغل اقدام کرد.

الف: مشمولین قانون مشاغل سخت: کارکنان مشمول قانون کار که در مشاغل سخت و زیان آور اشتغال به کار دارند می توانند از قانون سخت و زیان آور استفاده کنند و با ۲۰ سال سابقه سخت و زیان آور و یا ۲۵ سال سابقه متناوب بازنشسته شوند. هر سال سابقه در مشاغل سخت و زیان آور یک سال و نیم محاسبه می شود و در مجموع برای ۲۰ سال سابقه متوالی حداکثر ۱۰ سال ارفاق و برای سوابق متناوب ۵ سال سابقه به سوابق کارگر اضافه می شود. شرط سنی در مشاغل سخت وزیان آور رعایت نشده و با اثبات سوابق مقرر در قانون افراد می توانند درخواست بازنشستگی کنند.

بنابراین کلیه افرادی که مشمول قانون کار هستند و مشاغل آنها توسط کمیته تشخیص مشاغل سخت و زیان آور مستقر در ادارات کار استان‌ها مورد تایید قرار گرفته می توانند بدون شرط سنی و با شرایط مذکور بازنشسته شوند.

ب: غیر مشمولین قانون: سازمان تامین اجتماعی علاوه بر کارگران مشمول قانون کار، گروههای دیگری را نیز تحت پوشش دارد که این افراد از شمول مشاغل سخت و زیان آور و قانون مربوطه خارجند. بیمه شدگانی که نمی توانند از این قانون استفاده کنند عبارتند از:

۱-کارگاههای خانوادگی:طبق ماده ۱۸۸ قانون کار، کارگاه های خانوادگی از شمول قانون کار مستثنی هستند، لذا بهره مندی آنان از مزایای بازنشستگی مشاغل سخت و زیان آور نیز میسر نخواهد بود.این مهم طی دادنامه های شماره ۵۱۵مورخ 5‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/8‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/1387 و شماره ۹۴۵ مورخ 5‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/12‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/1392  هیات عمومی دیوان عدالت اداری مورد تائید قرار گرفته است.
کارگاههای خانوادگی کارگاه‌هایی هستند که پدر و مادر، فرزندان و همسر در آن‌ مشغول به کارند. اگر در کارگاههای خانوادگی فردی غیر از اشخاص مذکور اشتغال به کار یابد، کارگاه مشمول قانون کار گردیده و به تبع آن، قانون سخت و زیان آور نیز بر آن حاکم خواهد بود.

۲-بیمه شدگان اختیاری و آزاد: بیمه شدگان خویش فرما اعم از بیمه اختیاری یا حرف و مشاغل آزاد که به صورت داوطلبانه و اختیاری به سازمان تامین اجتماعی حق بیمه پرداخت می کنند، نمی توانند از قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیان آور برخوردار شوند. این گروه از بیمه شدگان کارفرما ندارند و در کارهای آزاد مشغول هستند، بنابراین مشمول قانون کار نیز نخواهند بود. بیمه های خویش فرما با بستن قرارداد با سازمان بوجود می آیند و حق بیمه نیز بر اساس دستمزد توافق شده با سازمان و متقاضی، مبنای کسر حق بیمه قرار خواهد گرفت که این دستمزد از حداقل کمتر و از حداکثر دستمزد بیشتر نخواهد بود.

۳-کارمندان پیمانی دستگاه‌های دولتی که حق بیمه خود را به سازمان تامین اجتماعی پرداخت می کنند از پوشش مشاغل سخت و زیان آور خارجند. این افراد دارای آیین‌نامه نامه استخدامی پیمانی بوده و در دستگاه‌های دولتی مشغول به کار می شوند و چون نظام استخدامی و کاری قانون کار بر آنها حاکم نیست بنابراین قانون بازنشستگی در مشاغل سخت نیز شامل حال آنها نخواهد شد.

کارمندان پیمانی بر اساس قانون مدیریت خدمات کشور مصوب ۱۳۸۶ و آیین نامه استخدام پیمانی از لحاظ صندوق بازنشستگی مشمول سازمان تامین اجتماعی هستند و کارفرمای مربوطه موظف است حق بیمه آنها را به سازمان مذکور پرداخت کند. این گروه از بیمه شدگان همچنین تحت پوشش قانون بیمه بیکاری نیز قرار ندارند، چون تحت پوشش قانون کار نیست، بنابراین حق بیمه آنها ۲۷ درصد حقوق و مزایای مستمر است .

۴-بیمه شدگان توافقی که مشمول سازمان تامین اجتماعی هستند، ولی از پوشش قانون کار خارجند، نمی توانند از قانون مشاغل سخت و زیان آور استفاده کنند. برخی از نهادها و سازمان‌ها برای پوشش بیمه ای کارکنان خود با سازمان تامین اجتماعی توافق کرده و حق بیمه کارکنان خود را به سازمان تامین اجتماعی پرداخت می کنند.

این نهادها نیز دارای آئین نامه استخدامی خاص بوده و مشمول قانون کار نیستند. به همین خاطر حق بیمه پرداختی آنها نیز ۲۷ درصد بوده و حق بیمه بیکاری پرداخت نمی کنند.

۵-کارکنان رسمی دولت که حق بیمه آنها به سازمان تامین اجتماعی پرداخت می شود از شمول قانون مشاغل سخت و زیان آور خارجند. این گروه از بیمه شدگان به لحاظ استخدامی تحت پوشش قانون مدیریت خدمات کشوری هستند ولی خواسته اند که بیمه اشان به صندوق تامین اجتماعی پرداخت شود.

این اشخاص نیز به لحاظ عدم پوشش قانون کار از شمول قانون سخت و زیان آور و بیمه بیکاری خارجند.در واقع درخواست بازنشستگی پیش از موعد کارمندان و سایر کارکنان دستگاههای اجرایی که دارای آئین نامه استخدامی خاص هستند، بر مبنای تبصره (۲) ماده (۱) آئین نامه اجرایی قانون اصلاح قانون نحوه بازنشستگی جانبازان انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی و معلولین عادی و حوادث ناشی از کار و شاغلین مشاغل سخت و زیان آور مصوب  ۱۳۸۵هیات وزیران مورد رسیدگی قرار خواهدگرفت.

مفاد دادنامه های شماره 515 مورخ 5‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/8‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/1387و 945 مورخ 5‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/12‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/1392 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، موید این موضوع است . طبق این قانون، کارمندانی که کار آنها سخت و زیان آور باشد می توانند با ۲۵ سال سابقه بازنشسته شوند.‌‌‌‌‌‌‌‌

‏۶-‌‌ با توجه به تصویب نامه شماره 57348‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/ت50581هـ مورخ 25‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/5‌‌‌‌‌‌‌‌‌‏/1393 هیات وزیران، مشمولین قانون حفاظت در برابر اشعه از شمول تبصره(۲) ماده (۷۶) قانون مشاغل سخت و زیان آور خارج بوده و کمیته های استانی صلاحیت رسیدگی به این دسته از مشاغل را ندارند.

۷-بیمه شدگان قانون بیمه اجباری کارگران ساختمانی و قانون بیمه قالیبافان بدون کارفرما، بیمه باربران آزاد و.... نیز از پوشش قانون مشاغل سخت و زیان‌آور خارج هستند چون این اشخاصی نیز از پوشش قانون کار خارجند. همچنین در مورد بیمه شدگان مشمول کمک دولت نیز اگر از پوشش قانون کار خارج باشند، از پوشش مقررات سخت و زیان آور نیز خارج خواهند بود.

چند نکته: متاسفانه اجرای قانون مشاغل سخت و زیان آور به صورت افراطی باعث ضربه سنگینی از لحاظ مالی به سازمان تامین اجتماعی شده است. این فشار مالی به طوری است که سازمان را در آستانه ناترازی منابع قرار داده است. در حال حاضر ۵۲ درصد بازنشستگان سازمان بازنشسته پیش از موعد هستند و ۲۲ درصد آنها در زمره مشاغل سخت و زیان آور قرار می گیرند. این میزان بسیار نگران کننده است و باعث فروپاشی هر صندوق بازنشستگی در کوتاه مدت می شود.

الف- ارفاق ۶ ماه به ازای هر سال سابقه در مشاغل سخت و زیان‌آور بسیار زیاد است. این ارفاق باید حداکثر به ۲ ماه به ازای هر سال کاهش یابد.

ب- این قانون در حال حاضر هیچ شرط سنی برای بازنشستگی ندارد که از این نظر هم بسیار مشکل ساز شده است. افراد می توانند در سن ۳۸ سالگی با این قانون بازنشسته شوند که این وضع در هیچ کجای دنیا سابقه ندارد. بنابراین برای مشاغل سخت و زیان‌آور هم باید حداقل سن در نظر گرفت که سن ۵۰ برای آقایان و ۴۵ سال برای بانوان توصیه می شود.

ج- تشخیص مشاغل سخت و زیان آور بسیار فرایند آسان و بدون ضابطه ای دارد. ضمن نظام مند کردن این فرایند و نحوه تشخیص، باید اعضای کمیته های تشخیص و تعیین مشاغل سخت و زیان آور آموزش های لازم را ببینند و از آرای فله ای در این زمینه خودداری کنند‌.

د-سخت گیری در استاندارد سازی محیط کار در کارگاه‌هایی که مشاغل مذکور هنوز در آنها وجود دارد، یکی از راههای کاهش مشاغل سخت وزیان آور به شمار می رود. این کار می تواند با استقرار ماشین آلات جدید و بروز، تغییر ساختار و فرایند تولید، استفاده از امکانات ایمنی و بهداشتی در روند کار، آموزش‌های لازم در استفاده درست از دستگاه‌ها و ماشین آلات، معاینات پزشکی مداوم کارگران و..‌اجرایی شود.
‌‌‌‌‌