بیمه بیکاری یکی از خدمات مهم سازمان تامین اجتماعی است که قانون آن در سال ۱۳۶۹ تصویب و به طور کامل اجرایی شد. در این قانون برای کسانی که به طور غیرارادی کار خود را از دست می دهند مقرری بیمه بیکاری در نظر گرفته شده است. حق بیمه بیکاری ۳ درصد حقوق و مزایای مستمر بیمه شده است که کل آن سهم کارفرما است.
صندوق بیمه بیکاری از صندوق اصلی سازمان تامین اجتماعی مجزاست و باید به طور مستقل درآمد- هزینه های خود را تنظیم و برابر کند. البته در صورت کمبود منابع لازم در زمانی که هزینه های صندوق بر اثر افزایش بیکاری در جامعه افزایش می یابد، دولت موظف است، کسری صندوق را تامین کند.
برای دریافت مقرری بیمه بیکاری ۳ شرط اصلی وجود دارد:
۱-بیمه شده بیکار باید حداکثر ظرف یک ماه به اداره کار مراجعه یا اخراج خود را در سامانه بیمه بیکاری ثبت کند. در صورت وجود عذر موجه و مشکل برای بیمه شده که باعث شود که او نتواند در مهلت تعیین شده درخواست خود را ارائه کند، مهلت مراجعه یا ثبت درخواست تا ۳ ماه نیز قابل پذیرش خواهد بود. موارد خاص و عذر موجه شامل بیماری و... توسط هیاتهای تشخیص حل اختلاف مورد بررسی و تایید قرار خواهد گرفت.
۲-شرط دوم این است که بیمه شده بیکار باید قبل از بیکاری حداقل ۶ ماه در سازمان تامین اجتماعی سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشد. در موارد خاصی مثل بروز حوادث غیر مترقبه مثل سیل زلزله و جنگ و... که از اختیار کارگر و کارفرما خارج است و کارگاه تعطیل می شود، سابقه مذکور نیاز نیست و با یک روز سابقه نیز برای بیمه شده بیکار مقرری برقرار خواهد شد.
۳-شرط سوم این که بیکاری بیمه شده بدون اراده و اختیار کارگر صورت گرفته باشد. یعنی کارگر در بیکاری خود نقش نداشته و کارفرما او را اخراج کرده باشد. بنابراین مواردی مثل ترک کار، بازخریدی اختیاری، توافق با کارفرما در مورد اتمام قرارداد و پایان قراداد مدت موقت....از موارد اختیاری بیکاری محسوب شده و به کارگر مقرری بیکاری تعلق نخواهد گرفت.
در مورد بیکاری ناشی از اخراج نیز در صورتی که بیکاری ناشی از حوادث غیر مترقبه و ناگهانی مثل جنگ، زلزله و سیل و ...باشد، این شرط نیز لزومی ندارد، زیرا در هر صورت کارگر در بیکار شدن خود نقشی نداشته است.
مرجع رسیدگی کیست؟
موضوع اخراج کارگر توسط اداره کار مورد رسیدگی و تایید قرار می گیرد و موضوع وجود سابقه لازم توسط سازمان تامین اجتماعی تایید می شود.در استفاده از مقرری بیمه بیکاری هر سه شرط بالا باید احراز شود تا فرد بیکار بتواند از مقرری بیمه بیکاری برخوردار شود.اما رای دیوان عدالت اداری چه می گوید؟یکی از مواردی که در این زمینه برای کارگران و بیمه شدگان مشکل بوجود می آورد این بود که در شرایط عدمنیاز، حتما باید نامه عدم نیاز کارفرما به اداره کار ارائه یا در سامانه مربوطه بارگزاری می شد تا اداره کار موضوع را مورد بررسی قرار می داد.
این مشکل یکی از دغدغه های اصلی کارگران محسوب می شد، زیرا برخی از کارفرمایان از دادن نامه عدم نیاز به کارگر خودداری می کردند و باعث ایجاد مشکل و دردسر برای کارگر می شدند. ضرورت نامه عدم نیاز کارفرما، در بخشنامه وزارت کار ذکر شده بود و بدون آن، ثبت درخواست بیمه بیکاری ممکن نبود. این مسئله نارضایتی کارگران را به همراه داشت تا اینکه با طرح موضوع در هیأت عمومی دیوان این مقرره اداره کار در اواخر سال ۱۴۰۱ باطل شد. بر اساس دادنامه دیوان برای ثبت درخواست مقرری بیمه بیکاری دیگر نیاز به نامه کارفرما نبوده و اداره کار موظف به بررسی درخواستهای مربوطه بدون نامه اعلام نیاز شده است.
رای شماره ۷۴۹ مورخ ۱۴۰۱/۱۲/۱ هيات عمومی ديوان عدالت اداری با موضوع ابطال بخشنامه شماره ۲۳۱۷۷۸ مورخ ۱۳۹۴/۱۲/۰۱ مديركل حمايت از مشاغل و بيمه بيكاری وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعی اشعار می دارد:
"ثالثا براساس ماده ۸ آییننامه اجرایی قانون بیمه بیکاری: واحدهای کار و امور اجتماعی موظفند حداکثر ظرف ۳۰ روز پس از اخذ مدارک تکمیل شده موضوع ماده ۷ این آییننامه نسبت به غیرارادی بودن بیکـاری متقاضی اظهارنظر کرده و در صـورت تایید، وی را کتبا به سازمان تامین اجتماعی معرفی نمایند.
واحدهای اجـرایی سازمان تامین اجتماعی مکلفند ظـرف ۱۰ روز پس از ثبت معرفینامه فرد بیکار، نسبت به احراز شرایط مندرج در بند الف ماده ۶ قانون، اظهارنظر و متعاقب آن مقرری بیمه بیکاری وی را برقرار کنند.» بنا به مراتب فوق، بخشنامه شماره ۲۳۱۷۷۸ مورخ ۱۳۹۴/۱۲/۱ مدیرکل حمایت از مشاغل و بیمه بیکاری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی که متضمن الزام به ارائه نامه عدم نیاز از سوی کارفرما برای کارگران شاغل در کارهای با ماهیت دائم جهت برخورداری از بیمه بیکاری است، به جهت ایجاد تکلیف اضافی برای کارگران و مشخص نبودن ضمانت اجرای عدم ارائه آن، خلاف قانون و خارج از حدود اختیار بوده و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و ماده ۸۸ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲ ابطال میشود.
در بخشی از دستورالعمل اداره کار اینچنین آمده است:«به استناد ماده ۲ قانون بیمه بیکاری، بیکار از نظر این قانون بیمه شدهای است که بدون میل و اراده بیکار شده و آماده کار باشد.با توجه به اینکه در مورد کارگران دائم رسمی و فاقد قرارداد کار مدت موقت تشخیص بیکاری ارادی یا غیرارادی به استناد ماده (۳) آییننامه اجرایی قانون بیمه بیکاری بر عهده واحد تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل توسط مراجع حل اختلاف موضوع ماده ۱۵۷ قانون کار است . لیکن در مورد کارگران دارای قرارداد مدت موقت که در پایان قرارداد بیکار میشوند، تشخیص بیکاری ارادی عدم تمایل کارگر به تمدید قرارداد یا غیرارادی عدم تمایل کارفرما به تمدید قرارداد به راحتی قابل احراز نیست ، لذا ارائه نامه عدم نیاز توسط کـارفرما به منزله بیکاری غیرارادی عدم تمدید قرارداد توسط کارفرما تلقی میشود. در صورتی که کارفرما نامه عدم نیاز برای کارگر بیکار شده صادر نکند ، این احتمال وجود دارد که کارگر تمایل به ادامه همکاری با کارفرما ندارد بیکاری ارادی که در این صورت طبق مـاده ۲ قـانون بیمه بیکاری از شمول بیمه بیکاری خارج میشود. ضمنا در بررسیهای به عمل آمده از برخی پروندههای متقاضیان بیمه بیکاری محرز شد که کارفرما به جهت آموزش کارگر و سوابق و تجربه کاری تمایل به ادامه همکاری با کارگر را دارد ولی کارگر از ادامه همکاری امتناع کرده است که مصداق بیکاری ارادی تلقی شده و مشمول بیمه بیکاری نمیشود.»
با این اصلاح خوشبختانه یکی از گره های اداری بیکاران حل شد و در مسیر اجرا قرار گرفت.با این حال، کارگران باید توجه داشته باشند که حذف نامه عدمنیاز، بهمعنای حذف سایر الزامات نیست. مدارکی نظیر آخرین حکم کارگزینی، کارت ملی و برگه پایان همکاری همچنان برای ثبتنام ضروری است.
