قرارداد کار آزمایشی، قراردادی است که در ابتدای همکاری و به منظور ارزیابی توانمندیهای طرفین نسبت به یکدیگر منعقد میشود. هدف از انعقاد این نوع قرارداد، حصول اطمینان کارفرما و کارگر نسبت به وجود تفاهم و تناسب میان نیروی کار و شغل مربوطه و نیز امکانسنجی زمینههای همکاری درازمدت است. این قرارداد همواره در ابتدای قرارداد دایمی منعقد میشود و جزئی مستقل از آن به شمار نمیآید و صرفاً مقدمهای برای انعقاد قرارداد اصلی محسوب می شود.
قانونگذار با هدف ایجاد انعطافپذیری در شروع همکاری، مدت معینی را برای قراردادهای آزمایشی تعیین کرده است. بر اساس ضوابط قانونی، سقف مدت این قراردادها برای کارگران متخصص و ماهر حداکثر سه ماه و برای کارگران ساده یک ماه تعیین شده است. نکته حائز اهمیت آنکه قرارداد آزمایشی صرفاً در قراردادهای دایم کاربرد دارد و در قراردادهای موقت جایگاهی ندارد و همچنین تنها برای یک بار و در ابتدای رابطه کاری قابل اجراست.
ویژگیهای افتراقی قرارداد آزمایشی
مهمترین وجه تمایز قرارداد آزمایشی نسبت به سایر قراردادهای کار، اختیار فسخ یکطرفه قرارداد برای هر یک از طرفین در طول دوره آزمایشی است. این ویژگی، تفاوت بنیادین این قرارداد با سایر انواع قراردادهای کار محسوب میشود، زیرا در قراردادهای مدت موقت، هیچیک از طرفین حق فسخ یکطرفه ندارند و در قراردادهای دایم نیز فسخ یکطرفه ممنوع بوده و صرفاً در موارد قصور و تخلف کارگر و با رعایت تشریفات قانونی امکانپذیر است.
فسخ قرارداد آزمایشی در دو حالت قابل تصور است:
الف) فسخ از سوی کارفرما: کارفرما در هر زمان از دوره آزمایشی میتواند با فسخ قرارداد، عذر کارگر را بخواهد. در این حالت، کارفرما مکلف است کلیه حقوق و مزایای کارگر را برای کل مدت قرارداد (حتی در صورت پایانیافتن زودهنگام همکاری) پرداخت کند. به عنوان مثال، اگر کارگر دارای قرارداد سهماهه پس از یک ماه از کار منصرف شود، مستحق دریافت حقوق، مزایا و بیمه همان یک ماه خواهد بود، اما اگر کارفرما در همین وضعیت عذر کارگر را بخواهد، باید کل حقوق و مزایای سه ماه را پرداخت کند.
ب) فسخ از سوی کارگر: کارگر نیز میتواند در طول دوره آزمایشی، بدون نیاز به اخطار قبلی و بدون الزام به پرداخت خسارت، قرارداد را فسخ و کار را ترک نماید. در این حالت، کارگر تا زمان انجام کار، از حقوق و مزایای مربوطه بهرهمند خواهد شد.
پس از اتمام مدت قرارداد آزمایشی، دو وضعیت محتمل است: یا قرارداد به قرارداد کار دایم تبدیل میشود و یا رابطه کاری به طور کامل خاتمه مییابد. تأکید بر این نکته ضروری است که انعقاد قرارداد آزمایشی برای چند بار پشت سر هم، فاقد اعتبار قانونی بوده و ادامه همکاری پس از پایان دوره آزمایشی به منزله تبدیل آن به قرارداد دایم تلقی می شود.
تعهدات بیمهای در قراردادهای آزمایشییکی از مهمترین ابهامات موجود در زمینه قراردادهای آزمایشی، موضوع تعهد به پرداخت حق بیمه است. در پاسخ به این ابهام باید گفت که بر اساس مواد ۱۴۸ قانون کار و مواد ۳۶ و ۳۹ قانون تأمین اجتماعی، هر رابطه کاری که در چارچوب قانون کار منعقد شود و بر اساس آن شخصی برای دیگری کار کند و در مقابل، حقوق و دستمزد دریافت نماید، مشمول قانون تأمین اجتماعی بوده و کارفرما مکلف به پرداخت حق بیمه مربوطه است. بنابراین، هر رابطه کاری که مشمول دو عامل تبعیت اقتصادی و حقوقی باشد، مشمول قانون کار و به تبع آن مشمول پرداخت حق بیمه خواهد بود، حتی اگر مدت انجام کار تنها یک روز یا چند ساعت باشد.
برخی مدعی هستند که در صورت انعقاد قرارداد ۸۹ روزه یا ۹۰ روزه، موظف به پرداخت حق بیمه دوره مذکور نیستند. این نظر کاملاً نادرست است و هیچ مبنای قانونی ندارد. زیرا پوشش بیمهای کارگران به دلیل حساسیت و اهمیت آن، همواره مورد توجه خاص قانونگذار بوده است. به عنوان مثال، اگر کارگری در همان روز اول اشتغال دچار حادثه ناشی از کار شده و از کار افتاده یا فوت کند، چه نهادی میتواند از او و خانوادهاش حمایت کند تا دچار وقفه در تأمین هزینههای زندگی نشوند؟ قطعاً تنها مرجعی که این وظیفه خطیر را بر عهده دارد، سازمان تأمین اجتماعی است. این سازمان در صورت بروز هر نوع حادثه منجر به فوت یا از کارافتادگی کارگر، به یاری او شتافته و معیشت خانواده را تأمین می کند. بنابراین، در خصوص لزوم بیمه تأمین اجتماعی برای کارکنان، تفاوتی بین قراردادهای مختلف کار از جمله قرارداد آزمایشی، کارآموزی و غیره وجود ندارد.
شمول مزایا و حقوق کارگران آزمایشی
کلیه مزایای مندرج در قانون کار برای کارگران آزمایشی نیز باید پرداخت شود و تنها وجه تمایز این قرارداد، همانگونه که پیشتر اشاره شد، مجوز فسخ قرارداد در هر زمان توسط طرفین است. در خصوص حق سنوات نیز باید گفت که آنچه از قوانین و مقررات مربوطه استنباط میشود، پرداخت حق سنوات به کارگر شامل انواع مختلف قرارداد کار بوده و هیچ مقررهای مبنی بر عدم تعلق حق سنوات به کارگر دارای قرارداد کار آزمایشی وجود ندارد.
اعتبار شروط ضمن قرارداد
نکته بسیار حائز اهمیت آنکه هر شرط غیرقانونی که در قرارداد آزمایشی، دایم، موقت یا کارآموزی درج شود، از حیث حقوقی فاقد اعتبار است. بنابراین، شرط یا تفاهم بر سر موضوع بیمه نکردن کارگر که طبق قانون کار و تأمین اجتماعی جزء قواعد آمره محسوب میشود، بلااعتبار بوده و قابل اجرا نیست و کارفرما در هر صورت مکلف به بیمه کردن کارگر خویش است. حتی اگر چنین شرطی در محضر نیز به ثبت رسیده باشد، هیچ اعتباری نداشته و کارفرما نمیتواند به استناد آن از انجام تعهدات قانونی خود شانه خالی کند.
جمعبندی نهایی
قرارداد آزمایشی با هدف تسهیل شروع همکاری و امکانسنجی روابط کاری طراحی شده است و مهمترین ویژگی آن، اختیار فسخ یکطرفه قرارداد برای طرفین است . با این حال، این ویژگی به هیچوجه توجیهکننده عدم رعایت تعهدات اساسی از جمله بیمه، پرداخت حقوق و مزایا و حق سنوات نیست. قواعد مربوط به بیمه کارگران از قواعد آمره بوده و هیچگونه توافق خلاف آن، حتی با ثبت در محضر، معتبر نخواهد بود. کارفرمایان محترم باید توجه داشته باشند که رعایت حقوق کارگران، نه تنها یک تعهد اخلاقی، بلکه یک الزام قانونی غیرقابل انکار است و هرگونه کوتاهی در این زمینه، با ضمانتاجراهای قانونی مواجه خواهد شد.
