ضریب پشتیبانی یکی از شاخص های مشخص کننده وضعیت مالی صندوق های بازنشستگی است. از طریق ضریب پشتیبانی به راحتی و سهولت می توان وضعیت یک صندوق بیمه ای را تشخیص داد و نیاز نیست وارد معادلات و محاسبات پیچیده شد.
البته ضریب پشتیبانی این وضع را به طور کلی توضیح می دهد و برای استنباط دقیق منابع و مصارف یک صندوق بیمه ای نیاز به بررسی ها و محاسبات دقیق تری است.
این مفهوم به طور ساده، بیانگر درآمدها و مخارج جاری یک صندوق بازنشستگی است و وارد بررسی های حرفه ای در دارایی ها و سرمایه های صندوق نمی شود. چرا که هر صندوق بیمه ای، دارایی ها و منابع سرمایه گذاری شده زیادی دارد که در محاسبات مربوط به ضریب پشتیبانی لحاظ نمی شود. ضریب پشتیبانی فقط در محدوده تعداد افراد بیمه پرداز و تعداد افراد خدمت گیرنده باقی می ماند. به این معنا که تناسب بین تعداد خدمت گیرندگان و تعداد بيمه پردازان در نظر گرفته می شود.
در صندوق های بازنشستگی یک اصل اولیه و اجماعی وجود دارد و آن این است که این صندوق ها باید از لحاظ مالی مستقل باشند و هزینه های خود را با اخذ حق بیمه از اعضاء و مشمولین تامین کنند. اگرچه صندوق های بازنشستگی غیر انتفاعی محسوب می شوند، ولی باید بتوانند از پس مخارج خود برآیند. این یک اصل پذیرفته شده در تمام کشورهای دنیا است و در قوانین و اساسنامه این صندوق ها نیز به روشنی به آن اشاره می شود. با این وجود، باید متوجه باشیم که خدمات تامین اجتماعی بسیار پرهزینه است و چون به معیشت غالب مردم کشور بر می گردد، نمی توان آن را نادیده گرفت و نسبت به سرنوشت آن بی تفاوت بود. از این رو است که بر اساس اصل 29 قانون اساسی دولت وظیفه تعمیم و پوشش حداکثری تامین اجتماعی برای آحاد جامعه را بر عهده دارد و در صورت لزوم باید کمک های لازم را از نظام تامین اجتماعی کشور به عمل آورد.
در ایران حدود ۱۸ صندوق بازنشستگی یا تامین اجتماعی وجود دارد که اکثر قریب به اتفاق آنها دچار ناترازی در مصارف و درآمدها هستند. البته باید گفت، ظرفیت این صندوق ها از لحاظ جذب بیمه شده بسیار محدود است و اگر نهاد یا سازمان اصلی پشت سر آنها نباشد که از آنها حمایت کند، ورشکستگی آنها حتمی خواهد بود. به طور مثال صندوق بازنشستگی نفت پشتیبان قدرتمندی مثل شرکت ملی نفت و فراورده های نفتی و گازی دارد که در صورت بروز مشکل مالی در صندوق مذکور کسری آن را جبران می کند.
صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح، صندوق بازنشستگی کشوری و سایر صندوق ها نیز چنین وضعی دارند یعنی از ناحیه شرکت یا سازمان اصلی و یا دولت حمایت و کمک مالی می شوند.برای نمونه به صندوق بازنشستگی کشوری اشاره ای خواهیم داشت. این صندوق فقط ویژه کارکنان دولت است و فقط محدود به شاغلین دستگاههای دولتی است. این صندوق سالها پیش ناترازی را تجربه کرده و کاملا وابسته به منابع دولتی شده است. ارقام مستند درباره وضعیت صندوق های بازنشستگی که توسط مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۲ تهیه شده است وضعیت صندوق بازنشستگی کشوری را اینگونه توضیح می دهد:
-تعداد افراد بیمه پرداز ۸۴۱,۰۲۰ نفر.
-تعداد مستمری بگیران ۱,۷۱۵,۶۵۶ نفر.
-نسبت پشتیبانی ۰.۴۹
این ارقام نسبت معکوس پشتیبانی در صندوق بازنشستگی کشوری را نشان می دهد. یعنی در این صندوق به ازای هر بیمه پرداز بیش از دو نفر مستمری بگیر یا بازنشسته وجود دارد. این ارقام گویای آن است که فرایند داد و ستد در این صندوق کاملا معکوس شده است و تعداد بهره برداران از تعداد بیمه پردازان به مراتب بیشتر شده است.
بر اساس گزارش مذکور در سال ۱۴۰۱، تنها ۱۵ درصد از مصارف صندوق بازنشستگی کشوری از محل کسورات حق بیمه تأمین شده و مابقی عمدتاً از محل کمک دولت بوده است. این تناسب در صندوق بازنشستگی کشوری در سالهای اخیر وضعیت بدتری نیز یافته است. این در حالی است که صندوق بازنشستگی فولاد نیز به صندوق بازنشستگی کشوری ملحق شده و بار مالی این صندوق را بیش از پیش بیشتر کرده است.
صندوق فولاد سالهای متمادی است که کاملا ورشکست شده و قادر به پرداخت حقوق بازنشستگان خود نبوده است و طی این مدت دولت ناچار به پرداخت مستمری بازنشستگی تابعین این صندوق بوده است.وضعیت ناترازی صندوق های بازنشستگی در ایران به این دو مورد خلاصه نمی شود. اکثر صندوق های بازنشستگی و تامین اجتماعی در ایران در چنین وضعی به سر می برند. البته دلایل این امر نیاز به بررسی بیشتری دارد که در این مختصر نمی گنجد.
در همین راستا تا آنجا که اطلاع دارم؛ بعضی از صندوق های بازنشستگی کوچک که خطر را احساس کرده اند، در صدد هستند هر چه زودتر خود را از این وضعیت بیرون بکشند و در نظر دارند صندوق بازنشستگی کارکنان خود را به سازمان تامین اجتماعی تغییر دهند و به تدریج صندوق های خود را بر چینند. یکی از مواردی که خود شاهد آن بودم (و در چند جلسه مربوط به همین موضوع نیز به عنوان مشاور حضور داشته ام) صندوق بازنشستگی صدا و سیما است. این صندوق وضع مناسبی ندارد و ناترازی در آن به شدت افزایش یافته و مسؤلین در صدد هستند کارکنان را به سمت صندوق تامین اجتماعی سوق دهند. از این رو چند سالی است که کارکنان جدیدالورود مشمول صندوق تامین اجتماعی قرار می گیرند و هدف آن است که کلیه کارکنان صدا سیما در نهایت مشمول قانون تامین اجتماعی در آیند.
اما وضعیت صندوق(سازمان) تامین اجتماعی چگونه است؟
در معادله ساده ای که ذکر شد؛ یعنی ضریب پشتیبانی، صندوق تامین اجتماعی هم وضع قابل قبولی ندارد، ولی در مقایسه با صندوق های پیش گفته و سایر صندوق های بازنشستگی از وضعیت بهتری برخوردار است . ضمن این که ظرفیت اعمال تغییرات و اقدامات جدید که باعث می شود ورشکستگی صندوق تامین اجتماعی به تعویق بیفتد، زیاد است. یعنی سازمان تامین اجتماعی قابلیت های قانونی و اجرایی قابل توجهی برای برون رفت از این وضعیت دارد. حداقل با ایجاد اصلاحات و تغییراتی می تواند روند ناترازی را کُند نماید.
در حال حاضر، ضریب پشتیبانی در سازمان تامین اجتماعی ۳/۶ به یک است. یعنی در مقابل هر نفر بازنشسته و مستمری بگیر ۳ و ۶ دهم نفر بیمه پرداز وجود دارد.
محاسبات نشان می دهد که اگر وضع به همین منوال ادامه یابد؛ هر سال دو دهم از ضریب پشتیبانی کم می شود. این روند به این معنا است که سازمان ظرف ۳ سال آینده به نقطه سر به سری می رسد و تناسب دریافتی و پرداختی هایش برابر خواهد شد.باید در نظر داشت که ضریب پشتیبانی تمام حقیقت را بیان نمی کند و اگر بخواهیم به ارقام و آمار دقیق تری دست یابیم باید کلیه منابع و سرمایه های سازمان در مقابل تعهدات فعلی و آینده سازمان مورد توجه و محاسبه قرار گیرد.
معنی دیگر این وضعیت چنین خواهد بود که سازمان به هر میزان که درآمد ماهانه دارد باید بابت هزینه های خود مصرف کند و پولی باقی نمی ماند که بخواهد آن را سرمایه گذاری کند. این وضع زنگ خطری نه تنها برای سازمان تامین اجتماعی بلکه برای کل نظام اجتماعی و سیاسی کشور محسوب می شود. چرا که سازمان تامین اجتماعی بزرگترین صندوق بیمه های اجتماعی در کشور محسوب می شود که بیش از نیمی از جمعیت کشور(بیمه شده اصلی و تبعی)تحت پوشش آن قرار دارند. تعداد مستمری بگیران سازمان به 5 میلیون و 300 هزار نفر رسیده است که هر ماهه باید از سازمان مستمری دریافت کنند.
وضعیت متعادل و مناسب برای یک صندوق بازنشستگی این است که به ازای هر مستمری بگیر حداقل ۶ نفر بیمه پرداز وجود داشته باشد. نسبت بیمه پرداز هرچه بیشتر از عدد مذکور باشد، وضع مالی صندوق بهتر خواهد بود، چون صندوق را قادر می سازد مبالغ قابل توجهی را سرمایه گذاری یا پس انداز کند. ضریب ۳ تا ۶ نفر بیمه شده به ازای هر مستمری بگیر، بازه ای شکننده و خطر زاست و صندوق را در وضعیت نامتعادل قرار می دهد. در حال حاضر صندوق تامین اجتماعی در چنین شرایط حساسی قرار دارد و هر اقدام می تواند تاثیرات حیاتی بر آن بگذارد.با این وجود روزنه های امیدی وجود دارد که می تواند چشم انداز آینده را برای این صندوق روشنتر کرده و بهبود بخشد که در شماره های بعد به آن خواهیم پرداخت.
