تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
حق سنوات یکی از مهمترین مطالبات کارگر در پایان همکاری است؛ اما درست در همین نقطه، یک پرسش قدیمی و پرچالش مطرح میشود: آیا اضافهکاری هم باید در محاسبۀ سنوات لحاظ شود یا نه؟ بسیاری از کارفرمایان اضافهکار را خارج از مبنای سنوات میدانند و بسیاری از کارگران آن را جزئی از حقوق واقعی خود تلقی میکنند؛ بهویژه وقتی اضافهکاری بهصورت مستمر پرداخت شده و حتی حق بیمۀ آن نیز واریز شده باشد. این اختلاف، تنها یک بحث حسابداری نیست؛ مسئلهای حقوقی و تعیینکننده است که میتواند رقم نهایی سنوات را بهطور جدی تغییر دهد.
پرسشهای مخاطبان
با توجه به اینکه ماههای سال از نظر تعداد روزها یکسان نیستند و برخی ۳۱ روزه، برخی ۳۰ روزه و اسفند ۲۹ روزه است، مبنای محاسبه و پرداخت حق سنوات کدام ماه خواهد بود؟
در منطق قانون کار، «ماه» بهطور عمومی معادل ۳۰ روز در نظر گرفته میشود و مزایای مربوط به کارگر نیز بر همین اساس محاسبه میشود. با این حال، در عمل و هنگام پرداخت، معمولاً آخرین دستمزد کارگر و ماهی که تسویه در آن انجام میشود ملاک قرار میگیرد.
آیا اضافهکاری در محاسبۀحق سنوات لحاظ میشود یا خیر؟
دربارۀ این موضوع، در عمل اختلاف نظر وجود دارد. برخی از کارفرمایان معتقدند اضافهکاری جزو مبنای محاسبۀ سنوات نیست و نباید در آن منظور شود. با این حال، بر اساس دادنامههای شماره ۶۵۷ و ۶۵۸ مورخ ۱۵ دی ۱۳۸۷، در شرایطی که اضافهکاری بهصورت مستمر به کارگر پرداخت شده و حق بیمۀ آن نیز به سازمان تأمین اجتماعی واریز شده باشد، میتواند در محاسبۀ پاداش پایان خدمت و مزایای مشابه قابل احتساب تلقی شود. مبنای استدلال این رأی آن است که طبق بند ۵ مادۀ ۲ قانون تأمین اجتماعی، مزد یا حقوق شامل هرگونه وجه نقدی یا غیرنقدی مستمر است که در مقابل کار پرداخت میشود. همچنین بر اساس مادۀ ۷ قانون اصلاح پارهای از مقررات مربوط به حقوق بازنشستگی مصوب ۱۳۷۹، ملاک محاسبه پاداش پایان خدمت، یک ماه آخرین حقوق و فوقالعادههای مستمرِ مشمول کسور بازنشستگی است.
آیا حق سنوات مشمول کسر بیمه و مالیات میشود؟
خیر؛ حق سنوات، بهعنوان مزایای پایان کار، مشمول کسر حق بیمه و مالیات نیست و مبلغ آن باید بدون این کسورات به کارگر پرداخت شود.
در قراردادهای مدتموقت، حق سنوات چه زمانی باید پرداخت شود؟
در قراردادهای مدتموقت، حق سنوات زمانی پرداخت میشود که مدت قرارداد به پایان برسد و رابطۀ کاری خاتمه پیدا کند. در این حالت، کارفرما موظف است حق سنوات کارگر را متناسب با میزان کارکرد او محاسبه و پرداخت کند. بنابراین، اگر اضافهکاری دارای دو ویژگی باشد (یعنی مستمر پرداخت شود و مشمول کسر بیمه باشد) امکان لحاظ شدن آن در محاسبۀ سنوات تقویت میشود و رأی دیوان عدالت اداری نیز در موارد مشابه، برای مراجع اداری لازمالاتباع دانسته شده است.
دربارۀ افراد بازنشستهای که دوباره دعوت به کار میشوند، آیا به آنها نیز حق سنوات تعلق میگیرد یا خیر؟
بله؛ اگر فرد بازنشسته پس از بازگشت به کار، مدتی اشتغال داشته باشد، حق سنوات نیز متناسب با میزان کارکرد به او تعلق میگیرد و کارفرما موظف به پرداخت آن است.
آیا به کارکرد کمتر از یک سال نیز حق سنوات تعلق میگیرد؟
بله؛ حتی اگر مدت اشتغال کارگر کمتر از یک سال باشد، حق سنوات متناسب با میزان کارکرد به او تعلق میگیرد. برای مثال، کارگری که سه ماه در کارگاه اشتغال داشته است، مستحق سهدوازدهم (یکچهارم) حق سنوات سالانۀ خود خواهد بود.
در صورت فوت کارگر، حق سنوات باید به چه فرد یا افرادی پرداخت شود؟
در صورت فوت کارگر، حق سنوات به عنوان دارایی قانونی او به وارثان قانونی منتقل میشود و کارفرما موظف است آن را به خانواده یا وراث تعیینشده پرداخت کند.
در تعیین و محاسبۀ حق سنوات، کدام بخشهای حقوق و دستمزد کارگر باید لحاظ شود؟
محاسبۀ حق سنوات بر اساس دریافتیهای مستمر و مرتبط با کار انجام میشود و شامل حقوق پایه یا مبنا، پایۀ سنوات، مزایای مرتبط با شغل مانند سختی کار، حق مدیریت یا سرپرستی و اضافهکاری مستمر است. در مقابل، مزایای رفاهی و انگیزشی مانند حق مسکن، بن، عائلهمندی، حق تأهل، پاداش، کارانه یا بهرهوری در محاسبۀ سنوات لحاظ نمیشوند. در نهایت، آخرین حقوق دریافتی کارگر با احتساب موارد فوق، مبنای پرداخت حق سنوات خواهد بود.
آیا برای حق سنوات سقف پرداخت تعیین شده است؟
برای کارگران مشمول قانون کار، حق سنوات هیچ سقفی ندارد و میزان آن بستگی مستقیم به مدت سابقه، آخرین حقوق و آیتمهای مشمول حق سنوات دارد. با این حال، در بخش دولتی و نهادهای عمومی، حق سنوات دارای سقف مشخص است که هر ساله توسط دولت تعیین و ابلاغ میشود.
آیا مواردی وجود دارد که حق سنوات بیش از یک ماه حقوق باشد؟
بله، در شرایط خاص، حق سنوات کارگر میتواند بیش از ۳۰ روز یا یک ماه حقوق محاسبه شود. نخست، در مواقعی که عرف و رویۀ کارگاه ایجاب کند پرداخت بیش از یک ماه حقوق برای حق سنوات، کارفرما موظف است مطابق آن عمل کند. برای مثال، اگر در گذشته کارفرما حق سنوات کارگران را دو ماهه پرداخت کرده باشد، این رویه به عنوان حقوق مکتسبه و عرف کارگاه محسوب شده و تداوم آن الزامی است. در چنین شرایطی، اگر کارفرما بخواهد تنها ۳۰ روز حقوق به عنوان حق سنوات پرداخت کند، اقدام او غیرقانونی تلقی میشود و کارگران میتوانند از طریق هیأتهای حل اختلاف ادارۀ کار شکایت کنند، مگر آن که کارفرما با دلایل موجهی مانند کاهش درآمد کارگاه، مجوز پرداخت حداقل ۳۰ روز از ادارۀ کار محل دریافت کرده باشد. دوم، در مواردی که کارگر بر اثر حادثۀ ناشی از کار بخشی از توانایی خود را از دست داده باشد، کارفرما موظف است در پایان قرارداد، ۶۰ روز حقوق به عنوان حق سنوات به او پرداخت کند. شایان ذکر است که حق سنوات برای فردی که ازکارافتادگی کلی داشته و مستمری ازکارافتادگی کلی دریافت میکند همان یک ماه خواهد بود. پرداخت دو ماه حقوق به عنوان حق سنوات تنها شامل ازکارافتادگی جزئی یا نقص عضو ناشی از کار میشود. در این موارد، میزان مستمری جزئی مطابق درصد آسیب و تصمیم کمیسیونهای پزشکی سازمان تأمین اجتماعی تعیین میشود و در صورت نقص عضو ناشی از کار، سازمان موظف است مبلغی مقطوع به عنوان غرامت نقص عضو به کارگر پرداخت کند.
مطالبات کارگر هنگام انفکاک از کار چیست؟
هنگام پایان خدمت و ترک کار، کارگر مستحق دریافت مزایا و مطالبات قانونی خود است که شامل حق سنوات و تسویۀ مرخصیهای استفادهنشده میشود. حق سنوات، همانطور که پیشتر ذکر شد، معادل یک ماه آخرین حقوق کارگر است و توسط کارفرما پرداخت میشود. همچنین اگر کارگر دارای ماندۀ مرخصی استحقاقی باشد، کارفرما موظف است در پایان خدمت، معادل ریالی آن را تسویه کند. هر سال، کارگران ۳۰ روز مرخصی استحقاقی دارند که پس از کسر جمعهها، ۲۶ روز باقی میماند و در قراردادهای دائم تا ۹ روز از آن قابل ذخیره برای سال بعد است. مبنای محاسبۀ ماندۀ مرخصی، آخرین حقوق و حقالسعی کارگر است و مزایای رفاهی یا انگیزشی نیز در آن لحاظ میشود. علاوه بر این، کارگران واجد شرایط، در صورت احراز بازنشستگی، از مستمری بازنشستگی طبق مقررات تأمین اجتماعی بهرهمند میشوند که پس از ترک کار به آنها تعلق میگیرد. بنابراین، مطالبات کارگر هنگام انفکاک از کار شامل حق سنوات، معادل ریالی مرخصیهای استفاده نشده و مستمری بازنشستگی است.
آیا مطالبات کارگر بابت مرخصیهای استفادهنشده مشمول کسر حق بیمه میشود؟
خیر؛ مطالبات مربوط به مانده مرخصیهای استفادهنشده، همانند حق سنوات، از شمول کسر حق بیمۀ خارج است و کارفرما موظف است مبلغ کامل آن را بدون کسورات پرداخت کند.
آیا حق سنوات جزء ماترک کارگر در صورت فوت محسوب میشود و آیا میتوان بدهیهای کارگر را از آن برداشت کرد؟
بله. حق سنوات به عنوان دارایی و ماترک کارگر متوفی تلقی میشود و پس از فوت، به خانواده و وراث قانونی او تعلق میگیرد. در صورت وجود بدهی، طلبکاران مجازند مطالبات خود را از این حق سنوات وصول کنند.
به لحاظ حقوقی، حق سنوات با مستمری فوت یا بازماندگان چه تفاوتی دارند؟
تفاوت اصلی این دو مزیت در مالکیت و نحوۀ پرداخت آنهاست. نخست، مستمری بازماندگان به عنوان دارایی کارگر محسوب نمیشود و طلبکاران نمیتوانند مطالبات خود را از آن برداشت کنند، زیرا مستمری فوت صرفاً به افراد تحت تکفل بیمهشدۀ متوفی تعلق دارد و در زمرۀ ماترک قرار نمیگیرد، در حالی که حق سنوات جزو دارایی و ماترک کارگر است و قابل برداشت برای بدهیهای او میباشد. دوم، حق سنوات طبق قانون مدنی به وراث قانونی کارگر پرداخت میشود، اما مستمری فوت تنها به افرادی تعلق دارد که طبق قانون تأمین اجتماعی تحت تکفل بیمهشدۀ متوفی هستند، شامل همسر یا همسران دائمی که حتی در صورت ازدواج مجدد مستمری آنها قطع نمیشود، فرزندان، و پدر و مادر بیمهشده. سوم، نحوۀ تخصیص مبلغ حق سنوات و مستمری بازماندگان متفاوت است: در ارث، فرزندان ذکور دو برابر دختران سهم میبرند، اما در مستمری، فرزندان ۲۵ درصد، همسر یا همسران ۵۰ درصد و والدین ۲۰ درصد مستمری را دریافت میکنند؛ مشروط بر آن که در زمان حیات شرایط لازم را داشته و تحت تکفل بیمهشده باشند. این تقسیمبندی کاملاً با سهم ارث قانونی متفاوت است و نشاندهندۀ تفاوت بنیادین حق سنوات و مستمری بازماندگان است.
