سنگاپور بهعنوان یکی از موفقترین اقتصادهای جهان، نظام بیمه سرمایهگذاری خود را بر پایه اصول شفافیت، کارایی و مشارکت فردی بنا نهاده است. در مقابل، صندوق بازنشستگی تأمین اجتماعی ایران با چالشهای ساختاری، مالی و جمعیتی روبروست. مقایسه این دو نظام نه تنها نقاط قوت مدل سنگاپوری را آشکار میسازد، بلکه مسیری برای اصلاحات در نظام ایرانی ارائه میدهد.
یک مدل موفق نظام تأمین اجتماعی سنگاپور که تحت عنوان «طرح حساب مرکزی» (Central Provident Fund) شناخته میشود، یک صندوق پسانداز اجباری است که در سال ۱۹۵۵ تأسیس شد. این نظام بر سه محور اصلی استوار است: پسانداز بازنشستگی، تأمین بهداشت و درمان، و مالکیت مسکن. کارفرما و کارمند هر دو بهطور مشترک در این صندوق مشارکت میکنند که نرخ سهم در حال حاضر برای کارمندان زیر ۵۵ سال تا ۳۷ درصد حقوق (۲۰ درصد از کارمند و ۱۷ درصد از کارفرما) است. این وجوه در سه حساب جداگانه تقسیم میشوند: حساب معمولی برای مسکن و سرمایهگذاری، حساب ویژه برای بازنشستگی و بیمه عمر، و حساب پزشکی برای هزینههای درمانی. یکی از نقاط قوت اصلی این نظام، مدیریت حرفهای و شفاف منابع مالی است.
صندوق بازنشستگی مرکزی سنگاپور (CPF) توسط هیاتمدیرهای متشکل از نمایندگان دولت، اتحادیههای کارگری و کارفرمایان اداره میشود. سرمایهگذاریها در اوراق قرضه دولتی، پروژههای زیرساختی و بازارهای مالی با بازدهی قابل قبول انجام میشود. بازدهی سالانه این صندوق در طول دهههای اخیر بهطور متوسط ۴ تا ۶ درصد بوده که بالاتر از نرخ تورم است. این عملکرد مطلوب، اعتماد شهروندان را جلب کرده و مشارکت آنها را تضمین میکند. نکته کلیدی دیگر در نظام سنگاپور، انعطافپذیری و تنوع گزینههای سرمایهگذاری است. اعضا میتوانند بخشی از پسانداز خود را در صندوقهای سرمایهگذاری، سهام، اوراق قرضه و حتی طلا سرمایهگذاری کنند. این حق انتخاب، احساس مالکیت و مسئولیتپذیری را افزایش داده و آموزش مالی شهروندان را تقویت میکند. علاوه بر این، حسابها بهطور کامل قابل انتقال هستند و با تغییر شغل، هیچ اختلالی در روند پسانداز ایجاد نمیشود. شفافیت اطلاعاتی نیز از ویژگیهای بارز CPF است. اعضا بهطور مرتب گزارشی از موجودی حساب، سود تخصیصیافته و عملکرد سرمایهگذاریهای خود دریافت میکنند. این شفافیت باعث کاهش فساد و افزایش پاسخگویی میشود.
همچنین، سنگاپور از فناوری اطلاعات بهطور گسترده در مدیریت صندوق استفاده میکند که هزینههای عملیاتی را کاهش و کارایی را افزایش میدهد. چالشها و محدودیتهای تأمین اجتماعی ایران
صندوق بازنشستگی تأمین اجتماعی ایران که در سال ۱۳۵۴ تأسیس شد، یک نظام پرداختهمزمان است که در آن حقوق بازنشستگان از محل پرداختهای بیمهشدگان فعلی تأمین میشود. این نظام با چالشهای متعددی روبروست که از جمله میتوان به کسری ساختاری، پایین بودن سن بازنشستگی، رشد جمعیت سالمند و کاهش نسبت حمایت (تعداد بیمهشده به ازای هر بازنشسته) اشاره کرد.
برآوردها نشان میدهد، نسبت حمایت از ۲۰ به ۱ در دهه ۱۳۷۰ به کمتر از 4 به ۱ در سالهای اخیر کاهش یافته که فشار مالی شدیدی بر صندوق وارد کرده است. همچنین، مدیریت سرمایهگذاری در صندوق تأمین اجتماعی ایران با محدودیتهای قانونی و ساختاری مواجه است. بخش عمدهای از منابع صندوق در داراییهای غیرنقدشونده مانند سهام شرکتهای دولتی، املاک و مستغلات سرمایهگذاری شده که بازدهی مناسبی ندارند. این عوامل باعث شده تا صندوق نتواند بازدهی لازم برای پوشش تعهدات آتی خود را کسب کند.
افزون بر این، نظام بیمه اجتماعی ایران از انعطافپذیری کمتری برخوردار است. بیمهشدگان اختیاری در انتخاب نوع سرمایهگذاری یا مدیریت بخشی از پسانداز خود ندارند. این مسئله احساس مالکیت و مشارکت را کاهش داده و نظام را در برابر تغییرات جمعیتی و اقتصادی آسیبپذیر میکند. همچنین، نرخ جایگزینی (نسبت حقوق بازنشستگی به آخرین دستمزد) در ایران کاهش یافته که رفاه بازنشستگان را تحت تأثیر قرار داده است.
الگوبرداری از سنگاپور
برای اصلاح نظام تأمین اجتماعی ایران، الگوبرداری از تجربه سنگاپور میتواند در چند محور کلیدی انجام پذیرد:
اول، حرکت تدریجی از نظام پرداختهمزمان به نظام سرمایهاندوزی. این انتقال باید با احتیاط و بهصورت مرحلهای انجام شود تا بار مالی بر نسل فعلی افزایش نیابد. میتوان با ایجاد حسابهای فردی برای بیمهشدگان جدیدالورود شروع کرد و به تدریج دامنه آن را گسترش داد.
دوم، استقلال مدیریتی و حرفهای شدن سرمایهگذاریها. صندوق تأمین اجتماعی باید از نظر مدیریتی مستقل شده و توسط هیاتمدیرهای متشکل از نمایندگان دولت، کارگران، کارفرمایان و متخصصان مالی اداره شود.
