بازنشستگی یکی از نخستین خدمات نهادهای تامین اجتماعی است و مهمترین آن نیز بشمار می رود. بازنشستگی زمانی تحقق می یابد که شخص بیمه شده دارای شرایط مقرر در قانون باشد. این شرایط بسته به وضعیت کشورها متفاوت است. سن امید به زندگی یکی از شاخص های اصلی برای تحقق بازنشستگی است و این امر در کشورهای مختلف متفاوت است. سن بازنشستگی در حال حاضر در دنیا از ۵۵ سال شروع شده و تا ۷۰ سال نیز وجود دارد. البته در برخی از کشورها سن بازنشستگی برای زنان و مردان متفاوت است به طور مثال سن بازنشستگی در ایران برای آقایان حداقل ۶۰ سال و برای خانمها ۵۵ سال است .
در بسیاری از کشورهای پیشرفته و اروپایی سن بازنشستگی زنان و مردان یکسان است. میانگین سنی بازنشستگی در کشورهای توسعه یافته به دلایل افزایش طول عمر در مقایسه با دیگر کشورها بیشتر است و فرایند اصلاح سن برای بازنشستگی هر چند سال به مرحله اجرا درمی‌آید. در ایران درحال حاضر سن بازنشستگی زنان ۵۵ و مردان ۶۰ سال است و طبق قانون برنامه هفتم توسعه مقرر شده سن بازنشستگی آقایان به ۶۲ سال افزایش یابد. البته سن بازنشستگی خانم ها همچنان ۵۵ سال باقی خواهد ماند. شرط سابقه در کنار سن نیز یکی دیگر از شرایط لازم برای تحقق بازنشستگی است.
حداقل سابقه برای بازنشستگی در حال حاضر ۱۰ سال است که بر اساس اصلاحات برنامه هفتم به صورت پلکانی به ۱۵ سال خواهد رسید. حداکثر سابقه قابل محاسبه در مستمری بازنشستگی ۳۵ سال است و بیش از آن در مستمری افراد تاثیری نخواهد داشت.اما موضوعی که در این نوشتار قصد بررسی آن را داریم این است که آیا کارفرما می تواند بیمه شده و یا کارگر خود را بازنشسته کند و اگر می تواند با چه شرایطی این امر امکان‌پذیر است؟
نخست باید بدانیم که مراجع و اشخاصی که در بازنشستگی افراد نقش دارند چه مراجع و افرادی هستند. ۳ مرجع در این مورد قابل ذکر است؛ کارگر ، کارفرما و سازمان تأمین اجتماعی.
صندوق های بیمه ای اصولا صلاحیت و اختیار بازنشستگی اجباری بیمه شده و کارگران را ندارند. البته این اقدام برای آنها نیز به صرفه نیست و علاقه ای نیز به آن ندارند چون هرچه بیمه شده دیرتر بازنشسته شود به همان‌میزان مستمری پرداخت نمی شود، ضمن این که حق بیمه بابت بیمه فرد نیز وصول می شود.
بنابراین در مجموع باید گفت هیچ صندوق بیمه ای علاقه ای به بازنشستگی بیمه شده ندارد و دوست دارد پرداخت حق بیمه کماکان ادامه یابد.اما دو مرجع یا شخص دیگر (کارگر و کارفرما) به طور مستقیم در درخواست و تحقق بازنشستگی نقش و تاثیر دارند. اگرچه مهمترین واصلی ترین شخصی که اختیار بازنشستگی خود را دارد بیمه شده اصلی است.
در مقررات حوزه تامین اجتماعی اصل بر درخواست بازنشستگی بیمه شده اصلی و کارگر است. یعنی صلاحیت این امر منحصرا در اختیار خود بیمه شده است و کس دیگری نمی تواند بیمه شده را مجبور به بازنشستگی کند و یا از ناحیه او درخواست بازنشستگی شخص را ارایه دهد. بنابراین شخص کارگر و بیمه شده در صورت وجود شرایط سن و سابقه لازم می تواند درخواست بازنشستگی خود را به سازمان تامین اجتماعی ارائه دهد. کارفرما فقط در یک مورد می تواند کارگر خود را بازنشسته کند و آن هم زمانی است که بیمه شده و کارگر حداقل ۵ سال از سن بازنشستگی شان گذشته باشد. این اختیار در ماده ۷۸ قانون تامین اجتماعی به کارفرما داده شده است. در این حالت چنانچه بیمه شده مرد دارای بیش از ۶۵ سال سن باشد، کارفرما می تواند بازنشستگی وی را از سازمان تامین اجتماعی بخواهد.
در مورد بانوان نیز ۶۰ سال سن به بالا سنی است که به کارفرما اجازه می دهد تا درخواست بازنشستگی او را از سازمان تامین اجتماعی بخواهد. به تعبیری روشن‌تر چون سن بازنشستگی برای آقایان ۶۰ سال و برای خانم ها ۵۵ سال است ، بنابراین در صورتی که ۵ سال از سن ذکر شده گذشته باشد، کارفرما می تواند آنها را بازنشسته کند. البته در این نوع بازنشستگی نیز باید شرط سابقه فرد برای بازنشستگی کافی و مطابق قانون باشد. شرایط سابقه در این مورد در حال حاضر داشتن حداقل ۲۰ سال سابقه است.استفاده از این امکان برای کارفرما به این خاطر است که معمولا سن بالای ۶۵ سال که همراه با کهولت و کاهش توانایی کار است، ممکن است برای کارفرما به لحاظ کاری، بهروری و کارایی لازم را نداشته باشد و کارفرما بخواهد شخص جوان تری را جایگزین کند.
به نظر می رسد یکی از اصلاحات لازم درمحاسبات بیمه ای و اکچوری همین است که باید نسبت به تغییر قانون مربوطه اقدام لازم صورت پذیرد. با افزایش سن امید به زندگی در ایران باید ماده ۷۸ نیز اصلاح شود و از سن ۶۵ سالگی به سنی بالاتر (۷۰ سالگی) ارتقا یابد. البته با توجه به اصلاحات سن بازنشستگی در قانون برنامه هفتم توسعه این اتفاق تا حدودی افتاده است، زیرا به موجب اصلاحات مذکور سن بازنشستگی مردان به ۶۲ سال افزایش یافته و طبعا ماده ۷۸ نیز متاثر از این اصلاحات تغییر کرده و سن مربوطه به ۶۷ سال رسیده است. این سنی است که در حال حاضر به نظر می رسد کارفرما می تواند کارگر خود را بازنشسته کند. البته باید توجه داشت که ماده ۷۸ تغییری نکرده است، منتهی با لحاظ تغییر سن بازنشستگی مردان می توان به این نتیجه رسید که به صورت خودکار سن مربوط به ماده ۷۸ نیز برای آقایان تغییر کرده است.
از طرف دیگر به نظرم هنوز این اصلاح کامل نیست به دودلیل؛ اول اینکه که خانم ها را شامل نمی شود، چرا که سن بازنشستگی خانم ها کماکان همان ۵۵ سال است. دوم این که برای آقایان نیز این افزایش با توجه به موضوع -که بازنشستگی توسط کارفرما باشد-، ناچیز است و سن مربوطه باید بیشتر از این افزایش یابد؛ ۷۰ سال، سن خوبی برای این اصلاح است. در قانون مدیریت وخدمات کشوری نیز سقف اشتغال برای مشاغل تخصصی ۷۰ سال تعیین شده است(تبصره ۳ ماده ۱۰۳ قانون مدیریت و خدمات کشوری).
تبصره مذکور می گوید:"دستگاه‌های اجرائی موظفند کارمندانی را که دارای شصت و پنج سال سن و حداقل بیست و پنج سال سابقه خدمت هستند را بازنشسته کنند. سقف سنی برای متصدیان مشاغل تخصصی هفتاد سال است." بنابراین این تغییر بدون سابقه قبلی در مقررات بیمه های اجتماعی نیست.موضوع درخواست بازنشستگی بیمه شده از ناحیه شخص دیگر(کارفرما) فقط همین یک مورد است و در سایر موارد بازنشستگی فقط با درخواست بیمه شده امکان پذیر است . قابل ذکر است که بازنشستگی توسط کارفرما فقط در مورد مشمولین قانون کار امکان پذیر است؛ یعنی مواردی که شخص بیمه شده دارای کارفرما باشد. اما اگر بیمه شده خویش فرما و فاقد کارفرما باشد، اصل موضوع منتفی است و درخواست بازنشستگی فقط باید توسط خود بیمه شده صورت پذیرد.
مقایسه نقش کارفرما در بازنشستگی کارگر در قانون تامین اجتماعی و قانون مدیریت خدمات کشوری بحث صلاحیت کارفرما در بازنشستگی کارگر یا کارمند موضوعی است که هم در قانون تامین اجتماعی و هم در قانون مدیریت خدمات کشوری قابل بررسی است. مقایسه این دو می تواند به تبیین و روشن شدن مطلب کمک کند.موارد زیر در این زمینه مطرح است :
۱- از آنجا که بخشی از بیمه شدگان سازمان تامین اجتماعی کارمند دولت هستند که به موجب مقررات، حق بیمه آنها به سازمان مذکور پرداخت می شود، موضوع بازنشستگی آنها در چارچوب قانون مدیریت و استخدام کشوری از جمله ماده ۱۰۳ قانون مدیریت خدمات کشوری است.
۲-بر اساس مقررات مذکور کارفرما که دستگاه دولتی است ، نقش بیشتری برای کارفرما جهت بازنشستگی مستخدم دولتی قائل شده است.در قانون مدیریت خدمات کشوری دولت(کارفرما) اختیارات بیشتری برای بازنشسته کردن کارمند خود دارد؛ در صورتی که این موضوع در قانون تامین اجتماعی بسیار کمرنگ تر است. از منظر قانون مدیریت خدمات کشوری باید گفت صلاحیت و اختیارات کارفرما در مورد بازنشستگی، از خود کارمند و بیمه شده بیشتر است.
۳-در ماده ۱۰۳ قانون مدیریت خدمات کشوری، دولت می تواند مستخدمین سطح کارشناسی(غیر تخصصی) به پایین را با ۳۰ سال سابقه بازنشسته کند. طبق بند «الف» ماده ۱۰۳، برای مشاغل غیرتخصصی، داشتن حداقل ۳۰ سال سابقه خدمت کافی است.در قانون مدیریت خدمات کشوری مهمترین مورد بازنشستگی همین مورد است که در صلاحیت مقام دولتی قرار داده شده است. البته شخص مستخدم نیز با احراز ۳۰ سال سابقه می تواند، راسا درخواست بازنشستگی نماید، ولی چنانچه کارمند سطح کارشناسی و زیر کارشناسی(غیر تخصصی)، نخواهد بازنشسته شود، کارفرما(دولت)، او را اجبارا بازنشسته خواهد کرد.این شق از بازنشستگی را می توان به سه حالت تفکیک کرد:
الف: بازنشستگی اختیاری (با درخواست کارمند):طبق بند «الف» ماده ۱۰۳، برای مشاغل غیرتخصصی، حداقل ۳۰ سال سابقه خدمت کافی است. در این حالت، هیچ شرط سنی وجود ندارد و کارمند می‌تواند با ۳۰ سال سابقه، بدون توجه به سن، درخواست بازنشستگی خود را ارائه دهد.
ب- بازنشستگی اجباری (توسط دستگاه اجرایی):طبق تبصره ۲ ماده ۱۰۳، دستگاه اجرایی مکلف است کارمندانی را که در مشاغل غیرتخصصی اشتغال داشته و ۳۰ سال سابقه خدمت دارند، رأساً و بدون تقاضای کارمند بازنشسته کند. در این تبصره شرط سنی ۶۰ سال خواهد بود. یعنی با سابقه ۳۰ سال دولت مکلف است، چنانچه کارمند بیش از ۶۰ سال سن داشته باشد او را بازنشسته کند.
ج- در حالت سوم دولت می تواند(مجاز است) مستخدم غیر متخصص را که ۳۰ سال سابقه دارد، بدون شرط سنی بازنشسته کند. در این وضعیت دولت اجازه بازنشسته کردن کارمند را دارد ولی مکلف به انجام آن نیست. این مورد در حالتی است که کارمند درخواست داده باشد.در صورتی که در بند قبلی با وجود سن ۶۰ سال برای کارمند، دولت موظف است کارمند را بازنشسته کند.بنابراین در حالت دوم، دولت و دستگاه اجرائی
