تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
کنفرانس بینالمللی کار در ژنو در یک رویداد تاریخی برای بازار کار جهانی، نخستین استاندارد الزامآور جهانی را برای حمایت از کارگران اقتصاد پلتفرمی به تصویب رساند. «مقاولهنامه کار شایسته در اقتصاد پلتفرمی، ۲۰۲۶» که با رأی قاطع ۴۰۶ موافق در برابر ۸ مخالف تصویب شد، نقطهعطفی در نظام حقوق کار محسوب میشود و به خلأهای حقوقی دیرینهای که میلیونها کارگر در سراسر جهان با آن مواجه بودند، پایان میدهد.
ضرورت تدوین یک سند مستقل
براساس گزارش تدوین شده از سوی اداره کل روابطعمومی سازمان تأمیناجتماعی، گسترش پلتفرمهای دیجیتال طی دو دهه اخیر، الگوهای سنتی اشتغال را دگرگون کرده است. میلیونها نفر در سراسر جهان از طریق خدماتی مانند حملونقل، تحویل کالا، برنامهنویسی و آموزش آنلاین امرار معاش میکنند. با این حال، این نوع فعالیتها همواره با چالشهای بزرگی همراه بوده است؛ از جمله ابهام در وضعیت استخدامی، نبود پوشش کافی تأمین اجتماعی، مدیریت الگوریتمی غیرشفاف و دشواری دسترسی به سازوکارهای حل اختلاف.
سازمان بینالمللی کار به جای اصلاح مقاولهنامههای قدیمی که برای روابط سنتی کارگر و کارفرما تدوین شدهاند، تدوین یک سند مستقل را ضروری تشخیص داد. ویژگیهای منحصربهفرد اقتصاد پلتفرمی شامل استفاده گسترده از فناوری، مدیریت الگوریتمی، فعالیت فرامرزی پلتفرمها و تنوع حقوقی شاغلان، نیازمند چارچوبی جدید بود.
اصل محوری: برابری حمایت، فارغ از عنوان قرارداد
مهمترین اصل حاکم بر مقاولهنامه جدید، اصل «برابری حمایت» است. بر اساس این اصل، کارگران پلتفرمی نباید صرفاً به دلیل استفاده از یک پلتفرم دیجیتال، از حقوق بنیادین کار محروم شوند. یک دستاورد کلیدی این سند، بیطرفی آن نسبت به مدل حقوقی اشتغال است. این مقاولهنامه کشورها را مجبور نمیکند که همه کارگران پلتفرمی را کارگر مزدبگیر یا خوداشتغال محسوب کنند. در عوض، تأکید میکند که وضعیت استخدامی باید بر اساس واقعیتهای رابطه کاری تعیین شود، نه صرفاً عنوان قرارداد. این رویکرد با رویههای قضایی بسیاری از کشورها هماهنگ است.
۵ الگوی اصلی تأمین اجتماعی برای کارگران پلتفرمی
در خصوص وضعیت شغلی و حمایت اجتماعی کارگران پلتفرمی، کشورها مدلهای متفاوتی را دنبال میکنند که به طور کلی به ۵ دسته تقسیم میشوند:
۱. کارگر مزدبگیر: تشخیص رابطه کارگری-کارفرمایی و تحت پوشش قرار گرفتن در بیمههای درمان، بازنشستگی و حوادث.
۲. خویشفرما با بیمه اجباری/اختیاری: فرد مستقل است اما در نظام بیمه مشاغل آزاد مشارکت میکند.
۳. دسته میانی: ایجاد وضعیت حقوقی بینابرق برای بهرهمندی از برخی مزایا مانند بیمه حوادث.
۴. مزایای قابلانتقال: وابسته کردن مزایا به خود فرد، نه کارفرما؛ هر پلتفرم به تناسب کار، سهمی به صندوق حمایت اجتماعی پرداخت میکند.
۵. حمایت حداقلی موضوعمحور: الزام پلتفرمها به تأمین بیمه حوادث و پوشش درمانی محدود، حتی در صورت حلنشدن وضعیت شغلی.
مبارزه با «اخراج الگوریتمی» و شفافیت در مدیریت الگوریتمی
یکی از حساسترین و نوآورانهترین بخشهای مقاولهنامه، به مدیریت الگوریتمی اختصاص دارد. در اقتصاد پلتفرمی، الگوریتمها و هوش مصنوعی نقش کارفرما را ایفا میکنند و تصمیماتی مانند تخصیص کار، ارزیابی عملکرد و حتی اخراج را انجام میدهند.
بر اساس مفاد جدید، پلتفرمها موظف به شفافسازی در مورد نحوه عملکرد این سیستمها هستند و کارگران حق خواهند داشت که در صورت تعلیق یا غیرفعالسازی حساب کاربری، خواهان بررسی مجدد توسط یک ناظر انسانی شوند. این نخستین بار است که یک استاندارد بینالمللی کار، الگوریتمها را بهعنوان بخشی از روابط کار رسمیت میبخشد.
3 ضلع مثلث حمایت
مقاولهنامه، مسئولیت ایجاد کار شایسته در اقتصاد پلتفرمی را میان سه بازیگر اصلی تقسیم میکند:
دولتها: مسئول اصلی تدوین چارچوب قانونی و نظارتی، تعیین وضعیت استخدامی بر اساس واقعیت، تضمین حقوق بنیادین کار (آزادی تشکل، منع تبعیض، ایمنی و بهداشت)، ایجاد سازوکارهای حل اختلاف و نظارت بر الگوریتمها و حمایت از حریم خصوصی کارگران.
پلتفرمهای کار دیجیتال (کارفرمایان): پرداخت بهموقع و شفاف حقوق، رعایت حداقل مزد، شفافسازی الگوریتمها، فراهم کردن امکان بازبینی انسانی تصمیمات، حفاظت از دادهها و پیشگیری از خشونت و آزار علیه کارگران.
سازمانهای تأمین اجتماعی: طراحی سازوکارهای مناسب برای پوشش بیمهای، سادهسازی فرآیندهای نامنویسی و پرداخت حق بیمه، توسعه پوششهای متناسب با مخاطرات شغلی و بازطراحی خدمات برای اشتغالهای منعطف و چندمنبعی.
چشمانداز و گامهای بعدی
اگرچه تصویب این معاهده یک پیروزی بزرگ برای جنبشهای کارگری محسوب میشود، مسیر اجرای آن همچنان طولانی است. مانند سایر مقاولهنامههای سازمان بینالمللی کار، این سند برای کشورهای عضو صرفاً پس از تصویب در مجالس قانونگذاری داخلی، الزامآور خواهد بود. با این حال، انتظار میرود این چارچوب جهانی تأثیر چشمگیری بر قوانین ملی، از جمله در کشورهایی مانند ایران که اقتصاد پلتفرمی آن در حال گسترش است، داشته باشد.
مدیرکل سازمان بینالمللی کار در این باره گفت: «ما آگاه بودیم که چشم و گوش میلیونها کارگر و پلتفرم به ما دوخته شده است... ما نمیتوانستیم آنها را ناامید کنیم». تنها در سایه همکاری سهجانبه دولتها، پلتفرمها و نهادهای تأمین اجتماعی میتوان میان نوآوری دیجیتال، رشد اقتصادی و حمایت مؤثر از نیروی کار توازن برقرار کرد.
