عبور از فرار بیمه ای، نیازمند گفت و گو با شرکای اجتماعی

به گزارش تأمین 24، پدیده ثبت دستمزد کمتر از مزد واقعی کارگران در لیست بیمه تأمین اجتماعی به معضلی فراگیر تبدیل شده که تهدیدی جدی برای آینده شغلی و بازنشستگی کارگران و همچنین منابع صندوق‌های بیمه‌ای محسوب می‌شود.

بر اساس آمارهای موجود، در موارد متعددی کارفرمایان اقدام به ثبت حقوقی پایین‌تر از دستمزد واقعی کارگران در لیست‌های بیمه می‌کنند، آن هم در حالی که کارگر عملاً حقوق بالاتری دریافت می‌کند. این اقدام ظاهراً به نفع کارگر است تا مالیات کمتری بپردازد، اما در حقیقت یک باخت بزرگ درازمدت را برای او رقم می‌زند.

بر اساس آمارهای سازمان تأمین اجتماعی حدود 60 درصد از افراد بیمه‌شده طبق سوابق ثبت شده‌ آنان به‌عنوان حداقل‌بگیران یعنی دریافت‌کننده حداقل دستمزد مصوب شورای عالی کار به شمار می‌روند که در این نهاد بزرگ بیمه‌گر با همین پرداختی تحت عنوان بازنشسته به حساب می‌آیند، تنها دلیل این موضوع عدم پرداخت دستمزد واقعی از سوی کارفرمایان است.

بارها سازمان تأمین اجتماعی درباره این موضوع هشدار داده است که کارگران باید نسبت به میزان دستمزد اعلامی از سوی کارگاه‌ها و حتی عناوین شغلی حساسیت داشته باشند، زیرا ثبت حقوق کمتر از واقعیت به عنوان تهدیدی برای بازنشستگی کارگران به حساب می‌آید.

در همین ارتباط، سازمان تأمین اجتماعی میزان کارکرد، دستمزد و نوع شغل بیمه‌شدگان را ماهانه در قالب بیش از ۱۰ میلیون پیامک به ذینفعان این سازمان اطلاع‌رسانی می‌کند اما لازم است، هرگونه مغایرت اعلام شود همچنین ثبت اعتراض از طریق شعب سازمان امکانپذیر است. این طرح با هدف افزایش شفافیت، اطلاع بیمه‌شدگان از حقوق خود و حمایت از حقوق بیمه‌ای کارگران اجرا شده است تا سه موضوع مهم دستمزد مبنای کسر حق بیمه، تعداد روزهای کارکرد در ماه و عناوین شغلی به‌صورت ماهانه به اطلاع بیمه‌شدگان برسد.

اگر عنوان شغلی، دستمزد مبنای کسر حق بیمه و همین طور روزهای کارکرد در هر ماه افراد مشمول قانون تأمین ‌اجتماعی به شکل واقعی به سازمان تأمین ‌اجتماعی اعلام نشود و حق بیمه افراد برمبنای اطلاعات واقعی در این زمینه محاسبه و پرداخت نشود، بیمه‌شدگان در زمان نیاز به بهره‌مندی از خدمات و مواهب بیمه تأمین ‌اجتماعی دچار مشکل شده و حتی ممکن است متضرر شوند.

پیامک‌های ماهانه واریز حق بیمه، به‌منظور اطلاع ذینفعان از روزهای کارکرد در هر ماه، دستمزد مبنای کسر حق بیمه و عنوان شغلی؛ از انتهای سال ۱۴۰۲ در 2 استان کشور اجرا شده بود و از ابتدای خرداد ۱۴۰۳، برای عموم بیمه‌شدگانی که در سامانه خدمات غیرحضوری این سازمان به نشانی es.tamin.ir ثبت‌نام کرده‌اند، ارسال می‌شود.

اثرات منفی مزد غیرواقعی برای کارگران

شاید مهم‌ترین اثرات منفی اعلام مزد واقعی کارگران از سوی کارفرمایان کاهش چشمگیر مستمری بازنشستگی، کاهش غرامت دستمزد و بیمه بیکاری و تداوم چرخه نامطلوب مستمری در دوران بازنشستگی به عنوان حداقل‌بگیران سازمان تأمین اجتماعی باشد اما در نهایت چالش‌هایی برای تأمین منابع سازمان و حقوق آینده کارگران به دنبال داشته باشد.

مهم‌ترین آسیبی که این روش به کارگر وارد می‌کند، کاهش شدید مستمری بازنشستگی در آینده است. سازمان تأمین اجتماعی برای محاسبه حقوق بازنشستگی، میانگین دستمزد مشمول بیمه در دو سال آخر سابقه کاری یا کل دوره بیمه‌پردازی را مبنا قرار می‌دهد. همچنین کاهش غرامت دستمزد تنها به بازنشستگی محدود نمی‌شود. غرامت دستمزد ایام بیماری، حادثه یا بارداری و مبلغ بیمه بیکاری نیز بر اساس همان دستمزد اعلامی به سازمان محاسبه می‌شود.

برخی تحلیل‌ها نشان می‌دهد که افزایش دستمزد واقعی بدون ثبت دقیق آن در بیمه، اثر مثبتی بر اشتغال پایدار ندارد و صرفاً به تضعیف منابع بیمه‌ای و افزایش تعداد بازنشستگان فقیر می‌انجامد . کارگر امروز با این کار، عملاً طبقه متوسط آینده را فدای یک سود اندک مالیاتی امروز می‌کند.

غلامحسین عابدی‌روش، کارشناس حوزه تأمین اجتماعی معتقد است، برای تحقق دستمزدهای واقعی در اعلام لیست حق بیمه ما باید به سمت گفت‌وگو با شرکای اجتماعی سازمان تأمین اجتماعی حرکت کنیم و حوزه‌های فرهنگی سازمان تأمین اجتماعی باید در این ارتباط سیاست‌ها را به راهبرد و راهبردها را به اقدام تبدیل کند.

عابدی‌روش در گفت‌وگو با تأمین 24 افزود: در نهایت اینکه باید یکی از راهکارهای نجات سازمان تأمین اجتماعی را واقعی کردن حقوق و دستمزد نیروی کار تحت پوشش این نهاد دانست تا هم منافع این کار برای آینده کارگران را شاهد باشیم و هم بتوانیم از عدم پایداری منابع تأمین اجتماعی جلوگیری کرد.

اثرات منفی برای تأمین اجتماعی

کاهش منابع و تضعیف صندوق‌ها و تشدید کسری بودجه و بحران نقدینگی از اثرات منفی اعلام دستمزد غیرواقعی کارگران به شمار می‌رود. از آنجا که سازمان تأمین اجتماعی یک نهاد غیردولتی است و منابع آن عمدتاً از طریق حق بیمه‌های دریافتی تأمین می‌شود وقتی کارفرمایان حق بیمه را صرفاً بر اساس مبلغ پایین اعلامی محاسبه و پرداخت می‌کنند، عملاً سازمان را از بخش قابل توجهی از درآمد واقعی خود محروم می‌کند.

همچنین کمبود منابع ناشی از فرار بیمه‌ای و پرداخت‌های اندک، فشار را بر صندوق‌های بازنشستگی که ‌اکنون با چالش سالمندی جمعیت و مصارف بالای درمانی مواجه هستند، دوچندان می‌کند. این وضعیت، توانایی سازمان در پرداخت به موقع تعهدات جاری مانند افزایش حقوق بازنشستگان را کاهش می‌دهد.

کارشناس حوزه تأمین اجتماعی گفت: موضوع اشتغال اساساً به دو مسأله پرداخت حقوق و دستمزد نیروی کار مرتبط می‌شود؛ به طور معمول موضوع مزد جامعه کارگری مشمول قانون کار در شورای عالی کار مورد تبادل نظر قرار می‌گیرد و سازمان تأمین اجتماعی در تصمیم‌سازی‌های مرتبط با این موضوعات نقش خاصی را ایفا نمی‌کند.

وی اظهار کرد: در واقع این سازمان در نشست‌‌ها و جلسات مرتبط برای تصمیم‌گیری‌های اشتغال و دستمزد حضور ندارد؛ این در حالی است که اشتغال و دستمزد نیروی کار به طور مستقیم بر بیمه‌شدگان تأمین اجتماعی و منابع این سازمان تأثیرگذار است. به همین دلیل باید این مسأله به عنوان نیاز امروز کارگران و بازنشستگان در آینده مورد بررسی قرار گیرد.

به گفته او، موضوع مهم در این حوزه این است که ذینفعان حوزه کار و تولید و بیمه‌های اجتماعی باید به گفت‌وگوهای حقوق و دستمزد ورود پیدا کنند و در چارچوب جلسات مربوطه حضور موثر داشته باشند. به این مفهوم که در ارتباط با موضوعات اشتغال و مزد نیروی کار باید منافع راهبردی بین تأمین اجتماعی و ذینفعان این سازمان شکل گیرد.

راهکارها و اقدامات

سازمان تأمین اجتماعی همچنین ابزار اعتراض غیرحضوری و محرمانه را در سامانه «خدمات غیرحضوری» به نشانی es.tamin.ir در بخش بیمه‌شدگان/ خوداظهاری/ اعتراض به سابقه دارای کسری کارکرد یا اشکال، فعال کرده است. کارگران می‌توانند بدون اطلاع کارفرما، مغایرت دستمزد را گزارش دهند تا سابقه بیمه‌ای آنان اصلاح شود.

تأمین اجتماعی با هدف ارتقای کیفیت خدمات و حفاظت از منافع بیمه‌پردازان، اجرای این طرح را در دستور کار قرار داده است زیرا بهره‌مندی از خدماتی نظیر برقراری مستمری بازنشستگی، ازکارافتادگی، غرامت ایام بیماری و فوت، مستقیم به حقوق و مزایای ثبت‌شده، تعداد روزهای بیمه‌پردازی و عنوان شغلی وابسته است.

عابدی‌روش گفت: دستمزد واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که نیروی کار شاغل در کارگاه‌ها، دیده‌بان حقوق و دستمزد و منافع ناشی از پوشش بیمه‌ای باید ابراز نظر داشته باشند؛ به عبارتی این افراد باید در مسیرهای گفت وگوهای مرتبط با حقوق و دستمزد قرار گیرند و در این راستا مشارکت داشته باشند.

وی بیان کرد: از سوی دیگر سازمان تأمین اجتماعی نیز باید امکان اجرایی کردن مکانیزم‌هایی در حوزه حقوق و دستمزد و تحقق مزد واقعی داشته باشد؛ به عنوان نمونه کارگاه‌هایی اجرا کننده طبقه‌بندی مشاغل، در ارتباط با لیست حق بیمه تأمین اجتماعی، بسیاری از پرداختی‌ها را به صورت غیرشمول ارائه می‌کنند.

کارشناس بیمه‌های اجتماعی گفت: در قانون برنامه هفتم توسعه پیش‌بینی لیست مشترک بین سازمان امور مالیاتی و سازمان تأمین اجتماعی مورد تأکید قرار گرفته است. از طرفی برخی کارفرمایان برای دریافت معافیت مالیاتی دستمزد نیروی کار را بالاتر اعلام می‌کنند و از سوی دیگر برای کاهش پرداخت حق بیمه، دستمزد غیرواقعی و کم در حوزه تأمین اجتماعی درنظر می‌گیرند؛ سازمان تأمین اجتماعی باید به این حوزه ورود پیدا کند.

به گفته او، موضوع ارتقای شغلی کارکنان نیز در حوزه موضوعات مرتبط با حقوق و دستمزد نیروی کار و تأثیرگذاری آن بر حق بیمه، ارتقای شغلی کارکنان است. افراد دارای سابقه کار در مشاغل مختلف، مهارت‌هایی را کسب می‌کنند و این مهارت‌ها نباید به عنوان سنوات درنظر گرفته شود، بلکه این موارد باید در حوزه دستمزدهای واقعی موثر باشد؛ به این مفهوم که ارتقای شغلی در چارچوب عناوین شغلی باید مورد توجه سازمان تأمین اجتماعی باشد.

رواج فرهنگ پرداخت «دستمزد واقعی» و ثبت دقیق آن در لیست‌های بیمه، تنها راه نجات کارگران از بازنشستگی با حقوق «حداقلی» و جلوگیری از چالش‌های بزرگ در سیستم بیمه‌ای کشور است. به همین واسطه به کارگران توصیه می‌شود نسبت به نگهداری مدارک دریافتی خود و پایش ماهانه سوابق بیمه‌ای در سایت تأمین اجتماعی اقدام کنند.