تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
گزارش «شکاف پوشش بیمه ای و چالش عدالت شغلی در ایران» که 17 دی ماه 1404 در پایگاه اطلاعرسانی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتشر شد، با استناد به جدیدترین آمارهای بینالمللی و داخلی، هشدار داده است که شکاف گسترده پوشش بیمه بازنشستگی در ایران نهتنها «عدالت شغلی» را به چالش کشیده، بلکه پایداری مالی صندوقهای بازنشستگی را نیز در معرض تهدید جدی قرار داده است.
در این گزارش که با مروری بر دادههای سازمان بینالمللی کار (ILO) در سال ۲۰۲۳ آغاز میشود، آمده است: «تنها با تمرکز بر بخش غیررسمی و طراحی انعطافپذیرتر نظامهای بیمهای میتوان هم پایداری مالی صندوقها را تقویت کرد و هم از منظر عدالت شغلی، دسترسی برابر به حمایتهای بازنشستگی را تضمین کرد.»
وضعیت جهانی ناهمگون
با وجود آنکه نزدیک به ۸۰ درصد سالمندان در سراسر جهان نوعی مستمری دریافت میکنند، این میانگین جهانی شکاف عمیق بین کشورهای ثروتمند و فقیر را پنهان میکند.
در حالی که در کشورهای پردرآمد بیش از ۹۰ درصد نیروی کار تحت پوشش بیمه بازنشستگی قرار دارند، این رقم در مناطق کمدرآمدی مانند آفریقا و جنوب آسیا به زیر۴۰ درصد کاهش مییابد. این گزارش دلیل اصلی این شکاف را «اشتغال غیررسمی گسترده، محدودیت منابع مالی دولت و زیرساختهای نهادی ضعیف» عنوان کرده است.
تصویر هشداردهنده در ایران
گزارش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به آمارهای داخلی نیز تصریح میکند که تنها حدود ۳۵ درصد از جمعیت بالای ۵۵ سال ایران (معادل ۴.۷ میلیون نفر از ۱۳.۶ میلیون نفر) تحت پوشش مستمری بازنشستگی قرار دارند. همچنین، با وجود پوشش نسبتاً بالای ۸۵ درصدی شاغلان رسمی، تنها ۳۷ درصد از کل جمعیت در سن کار (۵۶ میلیون نفر) بیمه شدهاند که نشاندهنده حجم بالای اشتغال غیررسمی و خارج از چتر حمایتی نظام بازنشستگی است.
شکاف جنسیتی عمیق
یکی از بخشهای تکاندهنده این گزارش به نابرابری شدید جنسیتی در پوشش بازنشستگی اختصاص دارد. بر اساس این دادهها، در حالی که ۵۶ درصد مردان سالمند مستمری دریافت میکنند، این سهم برای زنان سالمند تنها ۱۵ درصد است. در گروه سنی فعال (۱۵ تا ۶۴ سال) نیز تنها ۱۹ درصد زنان در مقابل ۵۵ درصد مردان تحت پوشش بیمه بازنشستگی قرار دارند.
گزارش یادشده تأکید کرده که این شکاف را نمیتوان صرفاً نتیجه انتخابهای فردی دانست، بلکه بازتابی از «نابرابریهای ساختاری و تاریخی در بازار کار و سیاستگذاریهای کلان کشور» است.
ریشههای چالش در ایران
گزارش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی عوامل متعددی را بهعنوان دلایل اصلی پوشش ناکافی بیمه بازنشستگی در ایران برشمرده است که از جمله آنها میتوان به «سهم بالای بخش غیررسمی اقتصاد»، «نرخ پایین مشارکت اقتصادی زنان»، «ضعف سازوکارهای بیمه اختیاری»، «نبود نظام بازنشستگی پایه همگانی»،«پراکندگی و ناهماهنگی نهادی بین صندوقهای مختلف» و همچنین «دلایل فرهنگی و نگرشی» اشاره کرد.
پیامدهای پیشرو
مقاله هشدار داده است که تداوم وضعیت فعلی میتواند به «افزایش فقر سالمندی»، «تحمیل بار اقتصادی سنگین بر خانوادهها و نهادهای حمایتی»، «تشدید بحران مالی صندوقهای بازنشستگی» و در نهایت «کاهش جدی اعتماد عمومی به نظام تأمین اجتماعی» منجر شود.
راهکارهای پیشنهادی
در پایان، این گزارش با ارائه یک بسته سیاستی یکپارچه، راهکارهای عملی برای خروج از این بنبست را پیشنهاد داده است. از جمله این راهکارها میتوان به «تسهیل رسمیسازی اشتغال از طریق اصلاح مقررات»، «افزایش مشارکت اقتصادی زنان با توسعه خدمات مراقبت از کودک و انعطاف کاری»، «طراحی سازوکارهای بیمهای انعطافپذیر برای شاغلان بخش غیررسمی»، «بازنگری در ساختار و حکمرانی صندوقها» و «حرکت به سمت ایجاد یک پوشش پایه بازنشستگی» اشاره کرد.
این گزارش، با ارائه تحلیلی مستند و هشداردهنده، بر ضرورت بازنگری فوری در سیاستهای گسترش پوشش بازنشستگی تأکید کرده است.پیام نهایی این تحلیل آن است که تحقق «عدالت شغلی» و تضمین «پایداری مالی صندوقهای بازنشستگی» در گرو طراحی نظامی انعطافپذیر و فراگیر است که بتواند جمعیت شاغل در بخش غیررسمی و گروههای محروم (بهویژه زنان) را نیز تحت پوشش حمایتهای اجتماعی قرار دهد.
