
میتوان ادعا کرد، ضرورت توسعه بیمههای اجتماعی بسیار فراتر از یک انتخاب است. توسعه پوشش بیمهای امروز به دلایل زیر حیاتی تبدیل شده است، زیرا باعث نجات صندوقها از ناترازی منابع و مصارف شده و از طرفی دیگر رفع شکاف ساختاری در بازار کار و تحقق عدالت اجتماعی را موجب خواهد شد.
نجات صندوقها از ناترازی منابع و مصارف به عنوان یکی از ضروریات برای توسعه پوشش بیمهای به شمار میرود. صندوقها به دلیل پیری جمعیت و کاهش نسبت پشتیبانی (تعداد بیمهپرداز به مستمریبگیر) در وضعیت بحرانی قرار دارند. جذب بیمهپرداز جدید بهویژه از میان ۳۰ درصد جمعیت بدون پوشش بیمهای، تنها راه تزریق منابع پایدار به صندوقهاست تا از وابستگی به بودجه دولت و استقراض تورمزا جلوگیری شود.
از سویی دیگر، رفع شکاف ساختاری در بازار کار نیز به عنوان یک راهکار اصولی دیگر برای توسعه پوشش بیمهای است. قوانین فعلی مبتنی بر «اشتغال رسمی و پایدار» هستند. با رشد مشاغل غیررسمی و پلتفرمی، بخش بزرگی از شاغلان (مانند رانندگان اسنپ، پیکها و کارگران ساختمانی) خارج از پوشش ماندهاند. توسعه بیمههای اجتماعی با طرحهای انعطافپذیر، این شکاف را پر میکند.
همچنین تحقق عدالت اجتماعی و کاهش فقر نیز در این ارتباط بسیار تأثیرگذار است. بدون پوشش بیمهای، اقشار آسیبپذیر (مانند زنان روستایی، کشاورزان و کارگران فصلی) در دوران پیری یا بیماری با فقر مطلق مواجه میشوند. توسعه بیمه به معنای پیشگیری از «زنانه شدن فقر» و تضمین حداقل امنیت روانی برای آینده است.
ضریب پوشش بیمهای
براساس دادههای آماری در حال حاضر حدود ۷۳ درصد جمعیت کشور از پوشش بیمهای صندوقها و سازمانهای مختلف بیمهگر بهرهمندند؛ با وجود آمار اشاره شده، موضوع مهم در حوزه بیمههای اجتماعی تحقق پوشش حداکثری گروههای مختلف مردمی مطابق تکالیف قانون اساسی است. برای دستیابی به این مهم، حتماً سازمانها و صندوقهای بزرگ بیمهگر باید از ظرفیتهای نهادهای مربوطه و بسترهای اجتماعی استفاده کنند.
سازمان تأمین اجتماعی به واسطه سطح گسترده امکان برقراری بیمههای اجتماعی در بین گروههای مردمی، با استفاده از طرحهای بیمهای همهشمول میتواند در جذب افراد بدون بیمه نظیر شاغلان غیررسمی، افراد مختلف غیرشاغل نظیر زنان خانهدار، دختران و پسران دانشجو، افراد فعال در حوزه اشتغال خانگی و دیگر گروههای اجتماعی موفق باشد.
همچنین به دلیل فعالیت وسیع گروههای مختلف اجتماعی بهویژه جوانان در مشاغل حوزه الکترونیک یا فضای مجازی، ساماندهی و پوشش بیمهای این افراد نیز میتواند یکی از اولویتهای سازمان تأمین اجتماعی در گسترش چتر بیمهای باشد.
همینطور به واسطه حضور گسترده نیروی کار غیرایرانی عمدتاً شاغل در حوزههای مختلف کسب و کار، تأمین اجتماعی امکان بهرهمندی از ظرفیت اتباع شاغل دارای مجوزهای قانونی برای توسعه بیمههای اجتماعی بهرهمند شود.
بسیاری از کارشناسان حوزه بیمههای اجتماعی ضمن تأکید بر استفاده از ظرفیتهای قانونی و فنی و تخصصی موجود برای رشد چتر بیمهای و جامعه تحت پوشش بیمههای اجتماعی، ایجاد یا خلق موقعیت و ظرفیتهای جدید را در راستای افزایش جامعه آماری بیمهشدگان ضروری میدانند.
«سهیل علی میرسالاری» کارشناس حوزه بیمههای اجتماعی پیشتر در ارتباط با امکان بهترین بهرهبرداری از ظرفیتهای مربوط به توسعه بیمهای در سازمان تأمین اجتماعی گفت: نسبت به گذشته در حال حاضر اقبال بیشتر گروههای مختلف مردمی نسبت به استفاده از مزایای پوشش بیمهای در این سازمان دیده میشود، در این شرایط باید از ظرفیتهای قانونی موجود استفاده کنیم.
وی همچنین اضافه کرد: در کنار ظرفیت موجود مربوط به تعمیم بیمههای اجتماعی، باید بسترهای دیگری را به واسطه افزایش حداکثری تعداد بیمهشدگان ایجاد کنیم. به عنوان مثال نهادهای بالادستی باید ظرفیت قانونی عدم بهرهگیری و اشتغال نیروی کار اتباع در راستای جذب نیروی کار داخلی و الزام پوشش بیمهای آنان را مورد توجه قرار دهند. به این واسطه هزینههای بهکارگیری اتباع خارجی غیرمجاز باید برای کارفرمایان افزایش یابد؛ در این شرایط کارفرما مجبور به استفاده از ظرفیتهای مجاز میشود.
این کارشناس بیمههای اجتماعی افزود: جامعه کارفرمایی باید با مخاطرات و تبعات بیتوجهی به قوانین و مقررات حوزه بیمه روبرو باشد؛ در این وضعیت کارفرما از اولین روز بهکارگیری نیروی کار به انجام کارهای مربوط به پوشش بیمهای افراد اقدام میکند. در این زمینه ظرفیت یا بستر اظهار و درخواست بازرسی و برقراری پوشش بیمهای، برای نیروی کار به صورت تسهیل شده فراهم است.
لزوم ترغیب مردم به بیمهپردازی
صرفِ اجبار قانونی برای گسترش پوشش بیمهای کافی نیست؛ صندوقهای بازنشستگی به ویژه سازمان تأمین اجتماعی باید خدمات خود را به یک «کالای ارزشمند» تبدیل کنند تا مردم با رغبت به آن روی آورند.
در همین ارتباط شفافیت و پاسخگویی مالی، انعطاف در خدمات و پرداخت و دیجیتالسازی و کاهش اصطکاک: از نیازهای اساسی برای گسترش خدمات بیمهای و ترغیب افراد بدون بیمه برای استفاده از این خدمات است.
بزرگترین مانع، بیاعتمادی مردم به دلیل ناترازی صندوقها است. سازمان تأمین اجتماعی باید با شفافسازی داراییها و ارائه گزارشهای دورهای از وضعیت مالی، این پیام را بدهد که حق بیمه آنها هدر نمیرود و تعهداتش در آینده تضمین شده است. همانگونه که در سالهای گذشته تاکنون توانسته به عنوان یک سازمان بیننسلی به همه تعهدات خود عمل کند.
ارائه بستههای خدماتی متنوع مثلاً امکان انتخاب سطح مستمری یا تمرکز بر درمان در مقابل بازنشستگی و تسهیل فرآیندهای اداری همچون حذف بروکراسیهای پیچیده ثبتنام میتواند جذابیت بیشتری برای جذب بیمهشدگان جدید ایجاد کند. همچنین، امکان پرداخت اقساطی یا انعطاف در نرخ حق بیمه برای مشاغل با درآمد نامنظم، جذب را افزایش میدهد.
از سویی دیگر سادهسازی فرآیندها برای شاغلان غیررسمی مانند ثبتنام آنلاین و احراز هویت دیجیتال به جای الزام به مدارک پیچیده اثبات اشتغال، مانع بزرگ ورود این افراد را برمیدارد. البته که در سالهای اخیر با اجرای طرحهای هوشمندسازی و تحول دیجیتال این مسیر را برای همه بیمهشدگان تسهیل کرده است.
مراحل توسعه پوشش و روند افزایش بیمهشدگان
در همین راستا برای نجات صندوقها از بحران ناترازی، توسعه پوشش نباید صرفاً افزایش عددی باشد، بلکه باید توأم با اصلاحات ساختاری باشد. در گام اول؛ جذب هدفمند و گسترش کمی پوشش نیاز است. افزایش تعداد بیمهشدگان از طریق شناسایی جامعه هدف و استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه پوشش بیمهای به عنوان یک ضرورت محسوب میشود. آمارها نشان میدهد ضریب پوشش در سالهای اخیر به حدود ۷۳ درصد رسیده که بخش عمده آن برعهده سازمان تأمین اجتماعی قرار دارد.
براساس آخرین دادههای آماری سازمان تأمین اجتماعی به تنهایی و بدون استفاده از بودجه دولتی ۵۶ درصد جمعیت کشور را تحت پوشش دارد و همچنان بر گسترش خدمات بیمهای برای افراد بدون بیمه تأکید دارد تا از این طریق ضمن رشد منابع خدمات خود را برای گروههای بیشتری توسعه دهد.
ارتقای کیفیت و پایداری منابع به عنوان گام دوم در راستای توسعه پوشش بیمهای به شمار میرود. صرفِ افزایش تعداد بیمهشده کافی نیست؛ زیرا هر بیمهشده جدید، تعهدات آتی برای صندوق ایجاد میکند. باید نسبت «بیمهپرداز به مستمریبگیر» (نسبت پشتیبانی) بهبود یابد.
در حال حاضر این نسبت در برخی صندوقها بحرانی است به عنوان مثال در صندوق بازنشستگی کشوری ۰.۴۷ است و هدف رساندن آن به ۶ تا ۷ است. افزایش ورودیهای پایدار (حق بیمه واقعی) به جای اتکا به بودجه دولت ضروری است.
اصلاحات پارامتریک و ساختاری (راه نجات بلندمدت) به عنوان گام سوم در حوزه گسترش خدمات بیمهای ایت. برای نجات صندوقها، توسعه پوشش باید همراه با اصلاح سن بازنشستگی (تناسب با امید به زندگی) باشد تا دوره پرداخت حق بیمه طولانیتر و دوره دریافت مستمری کوتاهتر شود. همچنین، ساماندهی مشاغل غیررسمی و مقابله با کماظهاری دستمزدها برای افزایش منابع ورودی ضروری است.
ظرفیت گسترش خدمات در تأمین اجتماعی
سازمان تأمین اجتماعی در دورههای مختلف فعالیت جهت رشد بیمهشدگان و استفاده از همه ظرفیتها، تدوین طرحهای بیمهای با توجه به توانمندیهای جغرافیایی، اشتغال، تولید و نیروی انسانی مناطق مختلف، گسترش فعالیتهای مربوط به کارگاههای کشفی، برپایی میزهای خدمت در شعب و نهادهای دارای ظرفیت و بسیای راهکارهای دیگر را تجربه کرده است.
ارائه طرحهای بیمهای متفاوت متناسب با وضعیت اجتماعی، مالی و اشتغال گروههای هدف، انعطاف میزان حق بیمه قابل پرداخت و امکان انتخاب دریافت خدمات مختلف در تدوین و اجرای طرحهای بیمهای تأمین اجتماعی زمینه جذب بالای افراد شاغل و غیرشاغل را فراهم کرده است. طرح بیمه زنان خانهدار و دختران، بیمه دانشجویان و انواع طرحهای بیمهای حرَف و مشاغل آزاد، بیمههای توافق با گروههای مختلف اجتماعی و همچنین تنوع در بیمههای خاص بخشی از مجموعه اقدامات تأمین اجتماعی در توسعه چتر بیمهای کشور محسوب میشوند.
انعطاف در مهیا کردن شرایط جذب بیمهشدگان جدید، توجه به وضعیت اجتماعی گروههای مردمی، رشد کمی و کیفی خدمات قابل ارائه به ذینفعان و شرکای اجتماعی و مجموع اقدامات سازمان تأمین اجتماعی در اجرای طرحهای بیمهای، زمینه عمل به تکالیف قانونی در تعمیم بیمههای اجتماعی را رقم زده است.
موضوع کیفیت و چگونگی ارائه خدمات متفاوت، بیمهای، درمانی، بازنشستگی و انواع خدمات بلندمدت و کوتاهمدت سازمان تأمین اجتماعی به جمعیت چند ده میلیون نفری تحت پوشش به واسطه ارتباط وسیع این نهاد با مخاطبان خود از درجه اهمیت بالایی برخوردار است.
سازمان تأمین اجتماعی به واسطه محوریت اجتماعی خود، ارتقاء همواره خدمات را باید در دستور کار داشته باشد، در این شرایط است که خدمات ارائه شده تأمین اجتماعی به ذینفعان تحت پوشش و میزان رضایتمندی آنان را میتوان ملاکی برای جذب بیمهشدگان جدید محسوب کرد.
«فریدون نوری» رییس شعبه 8 تأمین اجتماعی تهران پیشتر با تأکید بر ارائه خدمات بهینه و بهنگام تأمین اجتماعی، گفت: سازمان تأمین اجتماعی باید ابتدا خدمات خود را به نحوی ارائه کند که تمایل مردم را به سمت این نهاد بیمهای به دنبال داشته باشد؛ این مهم از طریق ارائه خدمات بهینه و بهنگام به ذینفعان امکانپذیر است.
وی خدمات درمانی تأمین اجتماعی را دارای اهمیت و اولویت برشمرد و اضافه کرد: موضوعاتی نظیر خدمات درمانی که برای مخاطبان دارای نتیجه آنی است باید بیشتر مورد توجه و تمرکز قرار گیرد.
این کارشناس حوزه تأمین اجتماعی همچنین تشریح و توضیح در ارتباط با خدمات ارائه شده به ذینفعان و شرکای اجتماعی را مورد تأکید قرار داد و افزود: بیان برنامههای تأمین اجتماعی، تشریح خدمات این سازمان و نحوه و چگونگی هزینهکرد منابع تأمین اجتماعی میتوانند ارتقاء اعتماد عمومی، جلب نظر افراد بدون بیمه به سمت این سازمان و در نهایت، رشد بیمهشدگان این حوزه را به همراه خواهد داشت. این مهم در ارتباط با گروههای مختلف اجتماعی شاغل و غیرشاغل قابل استناد است.
نوری در ادامه به ظرفیت میز خدمت شعب تأمین اجتماعی در ایجاد فرصت برای رشد بیمهشدگان اشاره کرد و گفت: برپایی میزهای خدمت در محلات، ادارات و در حوزه فعالیت گروهها و اصناف مختلف نیز امکان تشویق مردم به استفاده از پوشش بیمهای تأمین اجتماعی و توسعه بیمهای را بهویژه در حوزه بیمهشدگان فراهم میکند.
این کارشناس بیمههای اجتماعی همچنین مسأله اصلاح و بازنگری در حوزه قوانین و مقررات موجود را در جهت خلق بسترهای لازم برای توسعه و تعمیم بیمههای اجتماعی و گسترش چتر بیمهای را مطرح کرد و افزود: از طریق بازنگری و اصلاح برخی قوانین و مقررات نیز امکان رشد بیمهشدگان اجباری تأمین اجتماعی و به تبع آن گسترش سطح پوشش بیمهای در کشور امکانپذیر است.
تأثیر اصلاح قوانین و مقررات
با توجه به اینکه برخی از قوانین فعلی مانع توسعه پوشش بیمهای میشوند در همین راستا هستند اصلاحات حیاتی همچون رفع انحصار «اشتغال رسمی»، اصلاح پارامترهای بیمهای و تعیین تکلیف بدهیهای دولت نیاز است.
در همین ارتباط قوانین باید به سمتی بروند که پوشش بیمهای را از «وابستگی به کارفرما» جدا کنند. برای مثال، الزام پلتفرمهای دیجیتال به بیمه کردن کاربران خود (مانند لایحه برنامه هفتم) یا ایجاد سازوکار بیمه برای مشاغل آزاد بدون نیاز به مدرک کارفرما، ضروری است.
همچنین برای جذب پایدار، قوانین باید سن بازنشستگی را متناسب با امید به زندگی افزایش دهند و از بازنشستگیهای پیش از موعد جلوگیری کنند. این کار بدون اصلاح قانون ممکن نیست و اگر انجام نشود، هر بیمهشده جدید در آینده به جای نجات صندوق، به بار آن اضافه میکند.
از سویی دیگر قوانین باید دولت را ملزم کنند بدهی خود به تأمین اجتماعی را از مسیرهای پایدار مانند واگذاری دارایی تسویه کند. بدون این اصلاح قانونی، هر توسعه پوششی صرفاً یک «مسکن» موقت برای صندوقی است که ریشه در ناترازی دارد.
ظرفیتهای اجتماعی و انعطاف طرحهای بیمهای
ارائه طرحهای متنوع و منعطف، نقش کلیدی در جذب گروههای مختلف داشته است. تجربه کشور بهویژه در سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بیمه کشاورزان، روستاییان و عشایر نشان میدهد که طراحی متناسب با وضعیت مالی و اشتغال، اقبال عمومی را افزایش داده است.
در همین راستا باید علاوه بر طرحهای حمایتی و رایگان، انعطاف در انتخاب و خرید، و تمرکز بر مشاغل غیررسمی وجود داشته باشد. به همین واسطه باید برای اقشار آسیبپذیر، دولت با پرداخت صددرصد حق بیمه مانند طرح بیمه رایگان مادران روستایی دارای ۳ فرزند و بیشتر یا پرداخت ۷۰ درصد حق بیمه بهعنوان کارفرما، بار مالی را از دوش بیمهشده برداشته و جذب را افزایش دهد.
همچنین امکان طراحی طرحهایی با سطح حق بیمه متفاوت، به افراد با توان مالی مختلف اجازه میدهد تا پوشش متناسب با خود را انتخاب کنند. از طرفی دیگر با توجه به اینکه بخش قابلتوجهی از شاغلان حدود ۹ میلیون نفر در مشاغل غیررسمی و بدون پوشش هستند، طرحهای صندوقهای اجتماعی بهعنوان پوشش جایگزین برای مشاغلی که بیمه اجباری شامل حال آنان نمیشود، عمل میکند.
معرفی سازمان تأمین اجتماعی و خدمات قابل ارائه به بیمهشدگان، تشریح نقش این سازمان در امروز و فردای جامعه تحت پوشش، تأثیر پوشش بیمهای در تأمین سرویسهای موردنیاز و اهمیت و اولویتبندی بیمه در زندگی گروههای مختلف اجتماعی، موضوعاتی است که باید برای جذب افراد بدون بیمه درنظر گرفته شود. به این واسطه اعتماد افراد به تأمین اجتماعی ایجاد و بستری برای برقراری ارتباط دوسویه بیمهای فراهم خواهد شد.
«علی معماری» رییس شعبه شمیران تأمین اجتماعی با تأکید بر اهمیت موضوع اعتمادسازی پوشش بیمهای برای اقشار مختلف بدون بیمه، گفت: در حوزه بیمه اجباری، کارفرمایان موظف به بیمهپردازی و استفاده از ظرفیت پوششی تأمین اجتماعی هستند؛ اما در ارتباط با بیمه زنان خانهدار، دانشجویان و گروههای خویشفرما باید اعتمادسازی وجود داشته باشد.
او همچنین اضافه کرد: هرجایی که این اعتمادسازی درباره استفاده از خدمات و آینده از بازنشستگی وجود دارد اقبال مردم به برقراری ارتباط بیمهای و بهرهمندی از مزایای پوششی تأمین اجتماعی بیشتر است و در غیر اینصورت امکان از شخص و سازمان تأمین اجتماعی گرفته میشود.
ظرفیت اجتماعی برای جذب بیمهشدگان جدید در سازمان تأمین اجتماعی وجود دارد، اما مشروط به اینکه اصلاح قوانین، اعتماد را بازگرداند و دسترسی را آسان کند. اگر سازمان بتواند ثابت کند که حق بیمه امروز، امنیت واقعی فرداست و اگر قوانین بتوانند مشاغل غیررسمی را بدون پیچیدگی بوروکراتیک در آغوش بگیرند، توسعه پوشش هم نجاتبخش صندوقها و هم تحققبخش عدالت اجتماعی خواهد بود.
اما برای «نجات» صندوقها، این توسعه باید بهعنوان یک راهبرد کلان با اصلاحات پارامتریک (سن بازنشستگی) و مدیریت منابع همراه شود تا از افزایش تعهدات بدون پشتوانه جلوگیری شود.