سازمان تامین اجتماعی بر اساس قانون فهرست نهادها و موسسات عمومی غیر دولتی مصوب ۱۳۷۳مجلس شورای اسلامی، در زمره نهادهای عمومی غیر دولتی محسوب می شود. این نهادها دولتی محسوب نمی شوند و تا حدود زیادی مستقل عمل می کنند، ولی وظایف و ماموریت آنها ارائه خدمات عمومی به عموم جامعه است. یعنی اگرچه دولتی نیستند ولی به لحاظ ارائه خدمات عمومی جایگاه خاص بینابینی بین نهادهای دولتی و موسسات خصوصی دارند.
هدف از تاسیس این نهادها، ایجاد نوعی استقلال در فعالیتها، سرعت در انجام وظایف، چابکی و جلوگیری از بوروکراسی های معمول دستگاههای دولتی است. اول از همه باید عنوان گردد که سازمان تامین اجتماعی برای حمایت و پشتیبانی از نیروی کار جامعه و سایر اقشار به وجود آمده تا در شرایط اضطراری و ضروری کمک یار افراد و اعضای تحت پوشش باشد. بنابراین این نهاد یک سازمان خدمات دهنده اجتماعی به شمار می رود. خدمات اجتماعی ویژگی هایی دارند که با سایر خدمات کاملا متفاوتند، این شرایط عبارتند از:
۱- غیر انتفاعی بودن: در خدمات اجتماعی انتفاع و سود مطرح نیست. خدمات در راستای نیاز جامعه به وجود می آیند و عموما دولتها در آن نقش داشته یا حضور مستقیم دارند. اگرچه ممکن است برای ارائه خدمات مربوطه وجوهی از افراد و خدمت گیرندگان دریافت شود، ولی این درآمدها فقط به منظور پوشش هزینه ای خدمات است و سود و منفعت شخصی و گروهی در آن مطرح نیست. بنابراین در مجموع خدمات اجتماعی بر اساس نیاز جامعه به آن خدمات به وجود می آیند و هدف از آنها صرفا خدمات رسانی بدون منفعت طلبی است.
در برخی از خدمات حتی ممکن است دولت هم نقش مستقیم داشته و بخشی از هزینه ها را متقبل شود.
۲-استمرار در خدمات اجتماعی: خدمات اجتماعی تعطیل بردار نیست. چه به صورت موقت و چه به صورت دائم. به این معنا که با توجه به نیاز دائمی و مستمر مردم و جامعه به آن خدمات، نمی توان انجام آن را تعطیل کرد یا برای مدتی به تعویق انداخت. مثل ارائه خدمات برق، آب، تلفن و غیره.
۳-نقش دولت در ارائه خدمات عمومی کاملا آشکار و واضح است. خدمات عمومی نیاز جامعه را تامین می کنند. بنابراین دولت همواره باید بر عملکرد آنها نظارت و کنترل داشته باشد. چرا که این امر به امنیت و نظم اجتماعی مرتبط است و اهمال کاری و نقص در آن نارضایتی عمومی را به دنبال خواهد داشت. اگرچه در ارائه خدمات اجتماعی، بخش خصوصی نیز ممکن است نقش و حضور داشته باشد، ولی به خاطر حساسیت و اهمیت آن دولت همواره مراقبت لازم را درراستای تداوم ارائه خدمات انجام خواهد داد.
در برخی از خدمات ممکن است منفعتی متصور نباشد، ولی به خاطر نیاز عمومی، دولت راسا موظف به سرمایه گذاری در آن می شود. در برخی از خدمات به لحاظ گستردگی و نیاز به منابع و اعتبارات مالی سنگین بخش خصوصي قادر به ارائه آن نخواهد بود، به همین خاطر دولت خود را موظف می داند از منابع عمومی مخارج چنین خدماتی را تامین و پرداخت نماید.
۴- برابری در ارائه خدمات: در خدمات اجتماعی آحاد جامعه عموما به طور تساوی و یکسان از خدمات برخوردار می شوند و هیچ شخصی بر شخص دیگر برتری و رجحان ندارد. مردم با توجه به نیاز واقعی می توانند به طور برابر از این خدمات استفاده نمایند. البته این خدمات در سطح پایه برای همگان یکسان است، اما اگر شخص یا اشخاصی بخواهند از خدمات بیشتر و قوی تری استفاده کنند می توانند با پرداخت هزینه آن به صورت آزاد از خدمات بیشتری برخوردار شوند. مثل ارائه خدمات درمانی در بیمه درمانی پایه و بیمه درمانی مکمل؛ که فرد در نوع دوم با پرداخت کل هزینه ها می تواند از خدمات درمانی بیشتری نسبت به دیگران برخوردار شود.
۵- کمک مالی دولت از طریق پرداخت یارانه و سوبسید یکی دیگر از ویژگی های خدمات عمومی به شمار می رود. معمولا دولتها برای ارائه خدمات بهتر و جامع تر بخشی از هزینه های این خدمات را متقبل می شوند، که این امر در راستای اهداف سیاستهای کلی نظام سیاسی و اجتماعی کشور صورت می گیرد. مثل کمک دولت به سازمان تامین اجتماعی با پرداخت ۳ درصد حق بیمه بابت هر بیمه شده، به سازمان تامین اجتماعی. مطابق ماده ۲۸ قانون تامین اجتماعی دولت موظف است ۳ درصد از حق بیمه مشمولین قانون مذکور را به عنوان کمک و یاری دولت به سازمان تامین اجتماعی پرداخت کند.در ماده ۲۸ قانون تامین اجتماعی در این زمینه امده است: منابع درآمد سازمان به شرح زیر است:
۱ـ حق بیمه از اول مهرماه تا پایان سال 1354 به میزان بیست و هشت درصد مزد یا حقوق است که هفت درصد آن برعهده بیمه شده و هجده درصد برعهده کارفرما و سه درصد به وسیله دولت تامین خواهد شد.
۲- درآمد حاصل از وجوه و ذخایر و اموال سازمان.
۳ـ وجوه حاصل از خسارات و جریمه های نقدی مقرر در این قانون.
۴- کمکها و هدایا.
تبصره ۱ـ از اول سال 1355 حق بیمه سهم کارفرما بیست درصد مزد یا حقوق بیمه شده خواهد بود و با احتساب سهم بیمه شده و کمک دولت کل حق بیمه به سی درصد مزد یا حقوق افزایش می یابد.
تبصره ۲ـ دولت مکلف است حق بیمه سهم خود را به طور یکجا در بودجه سالانه کل کشور منظور و به سازمان پرداخت کند.
6- عموما تعداد و نفرات استفاده کننده از خدمات اجتماعی در هر کشوری بسیار زیاد است و همه پهنه کشور را در برمی گیرد و این موضوع بر حساسیت خدمات اجتماعی می افزاید. به عنوان مثال سازمان تامین اجتماعی نیمی از جمعیت کشور را تحت پوشش بیمه ای و درمانی خود دارد و بیش از ۵ میلیون و دویست هزار نفر از آن مستمری دریافت می کنند.
۷-خدمات اجتماعی ارتباط عمیقی با رفاه اجتماعی دارد و این دو بر هم تاثیر می گذارند. خدمات اجتماعی خوب و فراگیر بر ارتقای رفاه اجتماعی موثر است و برعکس.
همه ویژگی های فوق در مورد سازمان تامین اجتماعی نیز صادق است.خدمات سازمان تأمین اجتماعی غیر انتفاعی است و اخذ حق بیمه در راستای تامین هزینه های خدمات مندرج در قانون مربوطه وصول می شود. موضوع بیمه اجتماعی افراد و ارایه خدمات قانونی اشخاص توقف ناپذیر است و یک روند مستمر و دائمی محسوب می شود. در دریافت خدمات تامین اجتماعی عموما همه افراد در یک رنج خاص و به صورت تساوی خدمات را دریافت می کنند و یا در ارائه خدمات تفاوت و شکاف چشمگیری مشاهده نمی شود. مثل ارائه خدمات درمانی و پروتز اروتز یکسان به همه بیمه شدگان، کمک هزینه کفن و دفن که مبلغ آن برای همگان یک ماه حداقل حقوق است.
البته برخی از خدمات سازمان تامین اجتماعی به میزان پرداخت حق بیمه و سنوات بیمه ای بیمه شده بستگی دارد که بین حداقل حقوق و سقف(۷ برابر حداقل) متغیر و محدود شده است. اگرچه عملا در این زمینه هم شکاف زیادی بین خدمات سازمان دیده نمی شود، آمارها گویای آن است که بیش از ۶۵ درصد مستمری های سازمان حداقلی هستند و سایر سطوح دستمزدی به ویژه رده های ۵و۶و ۷، درصد ناچیزی را شامل می شوند.
در خدمات تامین اجتماعی دولت به عنوان ناظر، کنترل کننده و تامین بخشی از هزینه ها، حضور جدی و تاثیر گذار دارد. خدمات تامین اجتماعی به نظم و امنیت عمومی مرتبط است و دولت و حاکمیت نمی تواند نسبت به سرنوشت آن بی توجه باشد. ضمن این که تعداد قابل توجه مشمولین تامین اجتماعی حساسیت موضوع را بیشتر نموده و تاثیرات آن را بر کل جامعه دو چندان می کند و این موضوع از دید دولت و حاکمان به دور نخواهد ماند.
