سازمان تامین اجتماعی به عنوان یک نهاد عمومی غیر دولتی دارای بیش از ۷۰ سال سابقه فعالیت است. این سازمان از سال ۱۳۳۳ که قانون بیمه های اجتماعی تصویب شد تحت عنوان سازمان بیمه های اجتماعی کارگران شکل گرفت و اکنون به عنوان بزرگترین نهاد بیمه ای و بازنشستگی کشور در جایگاه مهم و غیر قابل انکاری قرار دارد.
این سازمان چه به لحاظ فراگیری که بیش از نیمی از جمعیت را پوشش می دهد و چه به لحاظ تنوع و گستره خدمات که شامل بیش از ۱۸ نوع خدمت است، از جایگاه بی بدیلی در میان کل سازمانهای موجود کشور برخوردار است. ترنوول مالی (گردش مالی) سازمانتامین اجتماعی در سال، مجموع بودجه چند وزارتخانه را در بر می گیرد و اگر آنرا با بودجه سالانه کشور مقایسه کنیم ۲۵ درصد بودجه سالانه کشور است.
بر اساس گزارشهای موجود، بودجه سازمان تأمین اجتماعی (حدود ۱۵۰۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴) تقریباً معادل یک چهارم (۲۵%) بودجه عمومی دولت است. البته این مقایسه صرفاً عددی است. اگر بخواهیم نسبت آن را به تولید ناخالص داخلی (GDP) نیز بررسی کنیم، این عدد به حدود ۶.۳ درصد تولید ناخالص داخلی را شامل می شود.
سازمان تامین اجتماعی با سختی ها و فراز و فرودهای فراوانی به اینجا رسیده است، و علیرغم مشکلات عدیده سالهای قبل، همچنان خود را حفظ کرده و به خدمات رسانی خود ادامه می دهد. تضعیف سازمان و انتزاع آن از مسولیتها و کارکردها و ماموریت هایش فروپاشی یک نظام حیاتی در کشور است.
متأسفانه به نظر می رسد سازمان تامین اجتماعی در مظلومیت ساختاری قرار گرفته و از هر طرف مورد هجمه قرار گرفته است. تضعیف سازمان و تکه تکه کردن آن اگر نگوییم خیانت به رفاه اجتماعی کشور است حتما ناشی از کج فهمی است. با توجه به شرایط امروز کشور و وضعیت فعلی سازمان در سپهر سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور لازم دانستم در این مطلب ارزشهای کیفی و کمی سازمان تامین اجتماعی را یادآوری کنم، تا اهمیت این نهاد بیش از پیش روشن شود:
۱-سازمان تامین اجتماعی یک نهاد مشارکتی است که با مشارکت کارگران، کارفرمایان و دولت شکل گرفته است. نظام جمعی در این مشارکت و مدیریت مشارکتی یکی از ویژگی های مثبت این نهاد است که نمونه دیگری از آن در کشور وجود ندارد. مشارکت و تسهیم اضلاع سه گانه فوق در تامین هزینه های سازمان تامین اجتماعی تا کنون ثمرات زیادی داشته و نمونه مثال زدنی در مشارکت جمعی در امور تصمیم سازی در حوزه تصمیم گیری و اجرایی است.
۲- پهنه گسترده افراد تحت پوشش که هر سال نیز به جمع آنها اضافه می شود از سازمان تامین اجتماعی یک قدرت نهادینه شده و گسترده ساخته است. اگر بخواهیم طبق اصل ۲۹ قانون اساسی آحاد مردم کشور را تحت پوشش بیمه قرار دهیم، سازمان تامین اجتماعی از ارکان اولیه آن است. این سازمان علاوه بر گستره افراد تحت پوشش، طیف وسیعی از افراد و گروههای کشور را تحت حضانت خود دارد.
نفود بیمه ای سازمان بیش از ۷۰ درصد پوشش بیمه ای در کشور را شامل می شود و سایر سازمانهای بازنشستگی فقط ۳۰ درصداز کل بیمه شدگان را شامل می شوند. در حال حاضر نزدیک به ۱۰ میلیون نفر از آحاد کشور از هر گونه پوشش بیمه ای خارج هستند که سازمان تامین اجتماعی این قابلیت را دارد تا این افراد را نیز تحت پوشش بیمه ای خود قرار دهد.
۳-تنوع خدمات و تعهدات سازمان تامین اجتماعی در کشور بی نظیر و بی رقیب است. در حال حاضر این سازمان با ارائه ۱۸ خدمت در راس سازمانها و نهادهای بیمه ای در کشور از لحاظ مجموع خدمات قرار دارد. این خدمات شامل دو دسته بیمه ای و درمانی است. همچنین خدمات سازمان از نظر مدت زمان ارائه، به خدمات کوتاه مدت و بلند مدت تقسیم می شود. تعهدات کوتاه مدت در مدت زمانکوتاهی ارائه می شود و بیشتر مربوط به زمانی است که اشتغال بیمه شده به طور موقت متوقف شده و قرارداد کار در حالت تعلیق قرار دارد.مثل غرامت دستمزد ایام بیماری، غرامت دستمزد ایام زایمان، کمک هزینه سفر برای بیمه شده اصلی و همراه او، مدت مقرری بیمه بیکاری (در زمانی که کارگاه بواسطه حوادث غیر قابل پیش بینی مثل جنگ، سیل، زلزله و یا بازسازی و استاندارد سازی محیط و محل کار از نظر ایمنی در حال تعطیل است) و...؛ برخی از تعهدات کوتاه مدت زمان سازمان بطور مقطوع و یکبار پرداخت می شود؛ مثل پرداخت کمک هزینه ازدواج، کمک هزینه کفن و دفن، غرامت نقص مقطوع در مورد حوادث ناشی از کار، کمک هزینه پروتز و اروتز...نوع دوم از خدمات سازمان تامین اجتماعی تعهدات بلند مدت است که شامل انواع مستمری های بازنشستگی، از کارافتادگی و بازماندگان است و طی مدت طولانی به بیمه شده یا افراد تبعی و تحت تکفل ارائه می شود.
۴-حضور سازمان تامین اجتماعی در اقتصاد کشور غیر قابل انکار است. اصولا سازمان ها و صندوق های بازنشستگی در دنیا با توجه به درآمدهای بسیار بالا که از طریق اخذ حق بیمه به دست می آورند، انباشت مالی قابل توجهی در اختیار دارند که می تواند به پیشرفت و توسعه کشور در ابعاد مختلف کمک رساند. بخش سرمایه گذاری سازمان که تحت پوشش شستا در حال فعالیت است، از جمله بزرگترین منوپولهای اقتصادی (شامل چندین هلدینگ اقتصادی) کشور به شمار می رود و نقش بالایی در تامین مایحتاج عمومی و تولیدات و محصولات مورد نیاز کشور دارد.
۵- تولید درمان : اگرچه سازمان تامین اجتماعی متولی تولید درمان در کشور نیست ولی با احداث و ایجاد مراکز درمانی در مناطق مختلف کشور مثل تعداد زیادی بیمارستان، درمانگاههای عمومی و تخصصی و...در قالب درمانمستقیم و استفاده از خدمات درمانی سایر مراکز درمانی خصوصی و دولتی جایگاه ویژه ای در حوزه درمان کشور و ارایه خدمات به اعضای تحت پوشش دارد. سازمان در این زمینه با تولید درمان و ساخت مراکز مختلف به عنوان دومین تولید کننده درمانپس از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار می گیرد.
۶- استقلال مالی سازمان تامین اجتماعی یکی از ویژگی های منحصر به فرد سازمانتامین اجتماعی است. استقلال مالی سازمانبه اینمعناست که قریب به اتفاق هزینه های سازمان از طریق درآمدهای اختصاصی سازمان تامین اجتماعی تامین می شود و دولت در این زمینه تقش ناچیزی دارد. کمک واقعی دولت فقط مربوط به ۳ درصد حق بیمه ای است که بابت هر نفر بیمه شده به سازمان تامین اجتماعی بر اساس ماده ۲۸ قانون تامین اجتماعی پرداخت می کند. این درحالی است که سایر صندوقها، برخلاف تأمین اجتماعی، مثل صندوقهایی مانند صندوق بازنشستگی کشوری بیش از ۸۵ درصد بودجه خود را مستقیماً از دولت دریافت میکنند.
نتیجه : بیان مطالب فوق در این وجیزه به معنای چشم پوششی و انتقاد از کاستی ها و ضعف ها نیست که البته هر انتقاد سازنده برای سازمان وآینده آن مفید خواهد بود، ولی انتقادها و مطالبی که شاکله اصلی سازمان را مورد هجوم قرار می دهد، از بن بریدن شاخه درختی است که بر روی آن نشسته ایم.
