راهکارهای کاهش پیامدهای بحران بیکاری بر تأمین اجتماعی

به گزارش تأمین ۲۴، این حمایت ویژه با هدف تأمین حداقل نیازهای زندگی بیکاران و ایجاد فرصت بازگشت دوباره به بازار کار طراحی شده است. با این حال، رشد مقرری‌بگیران و افزایش مدت زمان دریافت مقرری، پرسش‌های جدی درباره پایداری این سازمان و تأثیر آن بر منابع و مصارف این نهاد بیمه‌گر ایجاد کرده است.

شاید بتوان بیمه بیکاری را به عنوان شمشیر دولبه حمایت اجتماعی از جامعه کارگران بیکار شده و فشار بر منابع سازمان تأمین اجتماعی تلقی کرد زیرا هرچه تعداد بیکاران بیشتر شود، از سویی دیگر منابع بیشتری را باید پرداخت مقرری بیمه بیکاری تأمین کرد، همین مسأله رشد مصارف را به دنبال دارد.

آمارهای موجود نشان می‌دهد که بیشترین میزان پرداختی مقرری بیمه بیکاری به حدود ۵۰ ماه ختم می‌شود که همین موضوع بر منابع سازمان تأمین اجتماعی تأثیر معناداری خواهد داشت. در چنین شرایطی و همزمان با بهبود وضعیت اقتصادی و رشد تولید و از طرفی دیگر حمایت از شاغلان در راستای جلوگیری از بیکاری آنان، می‌توان تا حدودی مشکلات حوزه بیکاری برای کارگران و تأمین اجتماعی را حل کرد.

کاهش آمار بیکاران با بهبود فضای کسب‌وکار

آخرین داده‌های آماری حاکی از آن است که در حال حاضر ۱۴۰ هزار نفر به عنوان مقرری‌بگیران در سازمان تأمین اجتماعی به شمار می‌روند که البته اکنون به دلیل شرايط جنگ تحمیلی تعداد دیگری از جامعه کارگری بیکار شده اما هنوز آمار دقیقی در این زمینه وجود ندارد.

حال کاهش مقرری‌بگیران با بهبود فضای کسب‌وکار مهم‌ترین مسأله برای کاهش بار مالی برای سازمان تأمین اجتماعی است تا علاوه بر حمایت قاطع از جامعه کارگری، بار مالی از دوش بزرگترین نهاد بیمه‌گر را هم کاهش داد. البته پرداخت مقرری بیمه بیکاری هم نباید به ماندگاری در بیکاری دامن بزند. هر فرد بیکار شده متأهل حتی تا ۵۰ ماه علاوه بر دریافت مقرری بیمه بیکاری، بیمه‌پردازی کامل تا پایان یافتن این وضعیت و دستیابی به یک شغل مناسب ادامه دارد همین باعث می‌شود که برخی ماندن در این شرایط تا پایان زمان دریافت مقرری بیمه بیکاری را ترجیح می‌دهند.

براساس داده‌های آماری سازمان تأمین اجتماعی به بیش از ۱۴۰ هزار فرد بیکار شده در بخش تعهدات کوتاه‌مدت در سال گذشته تا آذرماه حدود ۲۲۰۰ میلیارد تومان پرداخت کرده است.

نرگس اکبرپور روشن، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: اساسا رشد تولید در عرصه‌های اقتصادی با توجه به اینکه منجر به کاهش بیکاری و رونق اقتصادی در بخش تولیدی می‌شود می‌تواند تاثیر جدی در تأمین منابع سازمان تأمین اجتماعی و کاهش آمار مقرری‌بگیران بیمه بیکاری داشته باشد و به طور یقین رشد و توسعه اقتصادی و تأمین به موقع منابع سازمانی را شامل خواهد شد.

اکبرپور روشن ادامه داد: وضعیت اقتصادی را می‌توان به عنوان یک مقوله بسیار اثرگذار در جامعه تلقی کرد که در تأمین منابع سازمان‌های بیمه‌گری همچون تأمین اجتماعی موثر است. با رشد تولید می‌توان علاوه بر کاهش آمار بیکاران، پیش‌بینی یک اقتصاد پویا و اثربخش و فعالیت‌های اقتصادی تاثیرگذار در جامعه را داشت و همین موضوعات بر صندوق‌ها و سازمان‌های بیمه‌ای تاثیر خواهند داشت و در واقع با این اقدام ناترازی در منابع و مصارف صندوق‌ها و سازمان‌های بیمه گر را شاهد بود.

چه میزان بیمه بیکاری پرداخت می‌شود

یکی از مهم‌ترین چالش‌های صندوق بیمه بیکاری، مدت طولانی پرداخت مقرری به همه مشمولان تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی است. بر اساس قانون، متأهلان که دارای سوابق بیمه پردازی مکفی باشند، می‌توانند تا ۵۰ ماه از مقرری بیمه بیکاری بهره‌مند شوند.

طبق اطلاعات موجود حداکثر مدت دریافت مقرری ۳۶ ماه برای مجردان و در نهایت ۵۰ ماه برای متأهلان است اما در مجموع میانگین مدت دریافت مقرری ۲۴ ماه است.

برهمین اساس‌ اغلب افراد بیکار شده می‌دانند که همزمان با پرداخت مقرری بیمه بیکاری به این گروه‌ها می‌توانند از بیمه‌پردازی ماهانه خود نیز برخوردار خواهند شد. چنین شرایطی می‌تواند بر منابع سازمان تأمین اجتماعی به شدت تأثیرگذار باشد.

تأثیر بیمه بیکاری بر منابع و مصارف تأمین اجتماعی

مهم‌ترین عوامل موثر بیمه بیکاری بر منابع و مصارف سازمان تأمین اجتماعی می‌تواند بر ساختار منابع، ساختار مصارف و تأثیر بر نقدینگی سازمان باشد. بر اساس ماده ۵ قانون بیمه بیکاری، منابع این صندوق منحصراً از محل سه درصد از مزد یا حقوق بیمه‌شده تأمین می‌شود که به طور کامل توسط کارفرما پرداخت می‌گردد. نکته مهم اینکه دولت و بیمه‌شده نقشی در تأمین منابع این سازمان ندارند.

این ساختار تک‌منبعی، صندوق بیمه بیکاری را در برابر نوسانات اقتصادی آسیب‌پذیر می‌سازد. در شرایط رکود و تعطیلی گسترده کارگاه‌ها، هم منابع (به دلیل کاهش اشتغال و پرداخت حق‌بیمه) کاهش می‌یابد و هم مصارف (به دلیل افزایش بیکاران) افزایش پیدا می‌کند.

همچنین در بخش مصارف، مقرری بیمه بیکاری حدود ۵ درصد از کل هزینه‌های سازمان تأمین اجتماعی را به خود اختصاص داده است. اگرچه این رقم در مقایسه با مصارف بلندمدت کوچک به نظر می‌رسد، اما ویژگی‌های خاص این تعهدات کوتاه‌مدت، تأثیر عمیقی بر نقدینگی سازمان دارد.

با توجه به آمار اعلام شده، سازمان تأمین اجتماعی ماهانه ۲۲۰۰ میلیارد تومان بابت مقرری بیمه بیکاری پرداخت می‌کند. این رقم قابل توجه نشان می‌دهد که حتی تعهدات کوتاه‌مدت نیز می‌تواند فشار سنگینی بر منابع نقدی سازمان وارد کند.

در شرایطی که سازمان تأمین اجتماعی با چالش‌های متعدد مالی مواجه است، پرداخت ماهانه این حجم از منابع برای تعهدات کوتاه‌مدت، امکان سرمایه‌گذاری و اندوخته‌گذاری برای آینده را کاهش می‌دهد.

کارشناس بیمه‌های اجتماعی گفت: در شرایط بهبود فضای کسب‌وکار و کاهش آمار بیکاران، سازمان‌ها و صندوق‌های بیمه‌ای با رونق فعالیت اقتصادی رشد بیشتری را شامل خواهند شد و در صورتی که شاهد فعالیت بیشتر جامعه کارگری و افزایش بیمه‌پردازی از سوی آنها باشیم به پایداری و ماندگاری این سازمان‌ها کمک خواهد شد.

به گفته او، در صورتی که بتوان با رشد تولید زمینه فعالیت اقتصادی افراد را فراهم کرد علاوه بر ایجاد اشتغال پایدار، ممانعت از بیکاران کارگران، زمینه ماندگاری صندوق‌ها و سازمان‌های بیمه‌ای و توسعه فعالیت‌های بیمه‌ای و افزایش شمار بیمه‌شدگان و وصول بیشتر حق بیمه فراهم خواهد شد.

اکبرپور روشن افزود: موضوع تورم با توجه به اینکه در سال‌های اخیر رشد بسیار بالایی داشته است مگر اعمال سیاست‌های اجرایی و برنامه‌های موثر بتواند نسبت به کنترل آن اقدام کند و باعث رونق اقتصاد در جامعه و فعالیت‌های بیشتر صندوق‌های بیمه‌گر شود.

تورم با توجه به تغییرات جدی که دارد موضوعی متفاوت‌تری است زیرا تورم در چندین سال گذشته نوسانات فراوانی داشته و تنها کنترل آن می‌تواند بر رشد اقتصادی و رشد تولید در جامعه تاثیرگذار باشد.

وی بیان کرد: مهار تورم و رشد تولید به عنوان دو مولفه مهم می‌تواند در بسترسازی و توسعه فعالیت‌های بیمه‌ای سازمان‌های بیمه‌گر به واسطه افزایش شمار بیمه‌شدگان و روند رونق اقتصادی مؤثر باشد اما در شرایط کنونی که تورم به عنوان یک مشکل جدی است نمی‌توان به خوبی به این مقوله پرداخت اما درباره رشد تولید و جلوگیری از بیکاری کارگران می‌توان تاثیرپذیری آن را در صندوق‌ها و سازمان‌های بیمه‌گر مشاهده کرد.

احتساب ایام بیکاری به عنوان سابقه پرداخت حق‌بیمه

یکی دیگر از چالش‌های اساسی، احتساب دوران دریافت مقرری به عنوان سابقه پرداخت حق‌بیمه است. این بدان معناست که فرد بیکار بدون پرداخت هیچ گونه حق‌بیمه‌ای، سابقه بیمه‌ای او در دوران بیکاری نیز محاسبه می‌شود و این موضوع تعهدات بلندمدت سازمان (بازنشستگی، ازکارافتادگی و...) را افزایش می‌دهد.

برخی اطلاعات موجود نشان می‌دهد که پوشش بیمه بیکاری با افزایش مدت بیکاری رابطه مثبت دارد. این پدیده که «تله بیکاری» نامیده می‌شود، به این معناست که دریافت مقرری ممکن است انگیزه جستجوی شغل را کاهش داده و به ماندگاری در بیکاری دامن بزند.

برخلاف بسیاری از کشورها که دولت در تأمین منابع بیمه بیکاری مشارکت دارد، در ایران دولت هیچ سهمی در منابع صندوق بیمه بیکاری ندارد. در همین راستا ضرورت پیش‌بینی منابع مالی لازم در بحران‌های ملی اجتناب‌ناپذیر است.

در حال حاضر که کشور در شرایط جنگی قرار دارد و به واسطه آن برخی از کارگران از کار بیکار شده‌اند باید در این وضعیت دولت هم به موضوع پرداخت مقرری بیکاران و تأمین منابع موردنیاز آنها کمک کند.

وابستگی به ناترازی‌های کلان اقتصاد

صندوق بیمه بیکاری به طور مستقیم از ناترازی‌های اقتصاد کشور تأثیر می‌پذیرد. شرایط بحرانی همچون جنگ،  ناترازی انرژی، ناترازی تجارت خارجی (غلبه واردات بر صادرات) و ناترازی بودجه دولت، همگی به تعطیلی یا کاهش فعالیت کارخانه‌ها و در نتیجه افزایش مقرری‌بگیران منجر می‌شود.

در همین ارتباط راهکارهای مدیریت تعهدات کوتاه‌مدت شامل بازنگری در مدت پرداخت مقرری، اصلاح شیوه احتساب سابقه، مشارکت دولت در بحران‌ها، تقویت برنامه‌های فعال بازار کار و پایش هوشمند اشتغال مجدد می‌شود.

با توجه به هشدار مسئولان درباره «سخاوتمندانه بودن» مدت ۵۰ ماهه پرداخت مقرری، بازنگری در این مدت و تناسب آن با استانداردهای بین‌المللی می‌تواند به پایداری صندوق کمک کند. همچنین ایجاد تمایز بین دوران دریافت مقرری و دوران اشتغال مؤثر در محاسبه سابقه بازنشستگی، می‌تواند از انتقال فشار تعهدات کوتاه‌مدت به تعهدات بلندمدت جلوگیری کند.

پیش‌بینی سازوکار مشار کت دولت در تأمین منابع صندوق بیمه بیکاری در شرایط بحرانی می‌تواند از فشار بر منابع سازمان تأمین اجتماعی بکاهد. از سویی دیگر، به جای صرفاً پرداخت مقرری منفعلانه، باید برنامه‌های فعال بازار کار نظیر آموزش، مشاوره شغلی و کمک به راه‌اندازی کسب‌وکار برای مقرری‌بگیران تقویت شود تا از ماندگاری در بیکاری جلوگیری شود.

از طرفی دیگر سازمان تأمین اجتماعی و دیکر نهادهای متولی موظف هستند اشتغال مجدد مقرری‌بگیران را از طریق پایگاه‌های اطلاعاتی مختلف رصد کند و در صورت احراز اشتغال، مقرری را قطع و وجوه پرداختی غیرمجاز را بازگرداند. تقویت این سامانه‌های پایشی می‌تواند از پرداخت‌های غیرمجاز جلوگیری کند.

تعهدی کوتاه‌مدت اما چالشی برای پایداری مالی صندوق‌های بیمه‌ای

بیمه بیکاری به عنوان یک تعهد کوتاه‌مدت، اگرچه سهم نسبتاً کوچکی از کل مصارف سازمان تأمین اجتماعی دارد، اما ویژگی‌های خاص آن از جمله مدت طولانی پرداخت تا ۵۰ ماه، احتساب به عنوان سابقه بیمه‌ای، فقدان مشارکت دولت و آسیب‌پذیری در برابر بحران‌های اقتصادی، آن را به یک چالش جدی برای پایداری مالی سازمان تأمین اجتماعی تبدیل کرده است.

البته کاهش تعداد مقرری‌بگیران بیمه بیکاری نشان می‌دهد که بهبود فضای کسب‌وکار و ثبات اشتغال می‌تواند به طور مستقیم بار مالی این صندوق را کاهش دهد. با این حال، اصلاحات ساختاری در قانون بیمه بیکاری برای جلوگیری از «تله بیکاری» و مشارکت بیشتر دولت در تأمین منابع بحرانی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

بیمه بیکاری، سپر حمایتی مهمی برای کارگران است، اما سخاوت بی‌حد و مرز آن می‌تواند به ابرچالشی برای صندوق تأمین اجتماعی تبدیل شود. تعادل بین حمایت اجتماعی و پایداری مالی، نیازمند اصلاحات هوشمندانه و مشارکت همه ذینفعان است.