برخی بیمه های اجتماعی را با حمایت های اجتماعی اشتباه می گیرند و هر یک را به جای دیگری بکار می برند، در صورتی که این دو، تفاوتهای ماهوی با هم دارند. تامین اجتماعی بر اساس سازوکار و کانیزم بیمه ای عمل می کند. یعنی با تجمیع حق بیمه هادر یک صندوق واحد و مشترک، اهداف و وظایف و ماموریتهای خود را که در چارچوب قانون دقیقا مشخص شده است، به مرحله عمل در می آورند.
در حمایتهای اجتماعی سازوکار بیمه ای نقشی ندارد و هر شخص یا خانواده به میزان نیاز به مساعدت مورد حمایت قرار می گیرد. مساعدت اجتماعی نوعی عمل خیرخواهانه است که ممکن است هم از طرف دولت و هم بخش خصوصي با ایجاد نهادهای حمایتی و خیریه مقاصد خود را تحقق بخشند.
در مبحث مساعدت اجتماعی، سازمانها و نهادهای خیریه گوناگونی وجود دارند که فقط در چارچوب اساسنامه خود عمل می کنند. با توجه به تعاریف فوق، فرق نهادهای بیمه ای (مثل سازمان تامین اجتماعی، صندوق بازنشستگی کشوری، صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح، صندوق بازنشستگی شهرداری تهران و...)با نهاد حمایتی (مثل کمیته امداد، بهزیستی و...) عبارتند از:
۱-در حمایت اجتماعی ما با مساعدت یا کمک اجتماعی یا اقتصادی مواجه هستیم، ولی در بیمه های اجتماعی میزان پرداخت حق بیمه، سطح خدمات را تعیین می کند به تعبیری روشن تر در حمایت های اجتماعی اصل بر وضع معیشتی و اقتصادی فرد و خانواده گذاشته شده است، ولی در بیمه اجتماعی اصل بر مشارکت اجتماعی و اقتصادی است که از طریق حق بیمه ها تحقق می یابد. یعنی نوع کمک در بیمه اجتماعی رابطه مستقیمی با پرداخت حق بیمه (چه به صورت ماهانه و چه به صورت سالانه) دارد.
۲-در حمایت اجتماعی آزمون استطاعت مالی و اقتصادی متقاضی مهمترین اصل بشمار می رود، یعنی برای کمک به فرد یا خانواده مورد نظر باید نداشتن استطاعت مالی اثبات شود، ولی در بیمه اجتماعی چارچوب های قانونی و میزان حق بیمه پرداختی، نوع و سطح خدمات را تعیین می کند. بطور مثال در مساعدت اجتماعی نهاد یا سازمان متولی وضعیت اقتصادی و معیشتی فرد متقاضی را مورد بررسی و سنجش قرار می دهد و در صورت اثبات فقر اقتصادی کمک خود را آغاز می کند و در صورت عدم اثبات اعسار و استضعاف، کمکی صورت نمی گیرد.
در بیمه اجتماعی فارغ از وضعیت مالی بیمه شده، خدمات قانونی ارائه می شود. این خدمات به میزان پرداختی های ماهانه و سالانه و مدت استمرار پرداخت حق بیمه در سالها و ماههای متوالی بستگی دارد. مثلا در احراز و میزان پرداخت مستمری به کارگر متقاضی بازنشستگی، حق بیمه پرداخت شده در دوسال آخر قبل از بازنشستگی و طول مدت( روزها و ماههای پرداخت حق بیمه) شروع و میزان حقوق بازنشستگی را تعیین می کند.
۳-در مساعدت اجتماعی اصولا دولتها به عنوان متولی اصلی ارائه کمک معرفی می شوند و حضوری پر رنگ دارند، ولی در تامین اجتماعی دولت نقش ناچیزی در تامین منابع و هزینه ها دارد.صندوق های بیمه اجتماعی دارای استقلال مالی هستند و موظفند دخل و خرج خود را مدیریت و تنظیم نمایند.
۴- اگرچه در هر دو نوع بیمه اجتماعی و مساعدت اجتماعی، عوع فعالیت غیر انتفاعی است و برای کسب منفعت انجام نمی شود، ولی سازوکار حسابداری و محاسباتی در بیمه های اجتماعی بیشتر خود را نشان می دهد و به نوعی می توان گفت این سیستم در چارچوب نیازهای مالی و تامین هزینه ها باید بر درآمدها و هزینه کنترل و مدیریت قوی اعمال نماید، تا بتوانند مسئولیتهای اجتماعی و اقتصادی مقرر در قانون را عملیاتی کند.
۵- در بیمه های اجتماعی متقاضی بیمه موظف است حق بیمه پرداخت کند تا در صورت احراز شرایط قانونی از خدمات بهره مند گردد، ولی در حمایت اجتماعی مبلغی از طرف شخص یا خانواده معسر پرداخت نمی شود و متولي خدمات اجتماعی بطور رایگان مساعدت خود را انجام می دهد.
۶- در حمایت اجتماعی نقش دولت به عنوان متولی اداره کشور بسیار بالاست، ولی در زمینه بیمه اجتماعی حق بیمه های اخذ شده هزینه های خدمات را پوشش می دهد و دولتها معمولا نقش کم رنگی در این زمینه دارند. بطور مثال در سازمان تامین اجتماعی دولت مکلف شده ۳ درصد حق بیمه برای هر فرد بیمه شده اختصاص دهد و این مبلغ به تعداد افراد بیمه شده در سازمان تامین اجتماعی محاسبه و پرداخت می شود.
مرجع قانونی این تکلیف دولت، ماده ۲۸ قانون تامین اجتماعی مصوب ۱۳۵۴ می باشد. معادل ریالی این تعهد دولت، هر سال در بودجه سالانه گنجانده و به حساب سازمان تأمین اجتماعی کارسازی می شود. بر این اساس بخش عمده مخارج بیمه اجتماعی از طریق وصول حق بیمه از کارگر و کارفرما تامین می شود نه از طریق دولت.در مساعدت اجتماعی دولت از منابع عمومی کشور به افراد نیازمند کمک می رساند. البته اشخاص حقیقی و حقوقی بخش خصوصي نیز ممکن است در این حوزه مشارکت نموده و از طریق موسسات خیریه به افراد نیازمند کمک کنند.
۷- امور خیریه عمری به درازای تاریخ دارد، اما بیمه اجتماعی تاسیسی جدید است که با توجه با سازو کار پیچیده خود، کمتر از ۱۵۰ سال قدمت دارد و راه طولانی برای ارتقاء و بالندگی بیشتر در پیش رو دارد.
