تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
به گزارش تأمین 24، پوشش بیمهای از حدود ۶ درصد در سال ۱۳۴۰ به حدود ۵۶ درصد در پایان سال 1402 رسیده است. این رشد قابل توجه، بیانگر گسترش نسبی چتر حمایتی دولت و نظام بیمهای بر زندگی شاغلان و خانوادههای آنان است. همه این اطلاعات و آمارها نشان از رشد تاریخی ضریب پوشش بیمهای در سازمان تأمین اجتماعی میدهد.
نگاهی به آمار ۶۳ ساله سازمان تأمین اجتماعی حاکی از آن است که رشد پوشش بیمهای ایران به ویژه در گستردهترین سازمان بیمهگر در این بازه زمانی به حدی بوده است که یک تحول بزرگ در پوشش اجتماعی را به دنبال داشته است. در حال حاضر بیش از نیمی از جمعیت ایران از این سازمان خدمات گسترده بیمهای، درمانی و بازنشستگی دریافت میکنند.
ضریب پوشش بیمهای (نفوذ بیمه) نشاندهنده نسبت جمعیت تحت پوشش خدمات بیمه همچون بیمهشدگان اصلی و تبعی به کل جمعیت کشور یا یک منطقه است. افزایش این ضریب به معنای گسترش عدالت اجتماعی و پوشش ریسکهای زندگی برای تعداد بیشتری از شهروندان است. همچنین بیمهشدگان اصلی، افراد شاغل بیمهپرداز محسوب میشوند. بیمهشدگان تبعی شامل همسر، فرزندان و گاهی والدین به تبعیت از بیمهشده اصلی، از مزایای بیمه برخوردار میشوند.
دادههای موجود حاکی از آن است که ضریب نفوذ بیمهای سازمان تأمین اجتماعی در جامعه طی بیش از 6 دهه اخیر به طور مستمر در حال افزایش بوده است؛ به گونهای که این شاخص از 4.73 درصد در سال 1340 به 66.58 درصد در سال 1403 رسیده است؛ در این محدوده زمانی رشد بیش از 2 برابری بیمهشدگان شاغل نسبت به افزایش جمعیت نیروی کار را شاهد بودهایم.
در این ارتباط در سال 1340 بیش از 306 هزار نفر بیمهشده اصلی تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی قرار داشتهاند؛ این در حالی است که مجموع جمعیت شاغل کشور در این سال حدود 6 میلیون و 478 هزار نفر برآورد شده است. براساس اعلام تأمین اجتماعی اما در پایان سال 1402 بالغ بر 16 میلیون و 305 هزار نفر از جمعیت بیش از 24 میلیون و 490 هزار نفری شاغلان کشور از مزیت پوششی این سازمان بهرهمند بودهاند.
رشد بسیار قابل توجه ضریب نفوذ بیمهای تأمین اجتماعی در 62 سال منتهی به سال 1402 از حدود 5 درصد به حدود 67 درصد، جایگاه ویژه این سازمان در حوزه گسترش چتر بیمه اجتماعی در کشور را نشان میدهد.
توسعه تدریجی اما مداوم نظام بیمهای اجتماعی
رشد از حدود ۶ به 56 درصد، حکایت از توسعه تدریجی اما مداوم نظام بیمهای اجتماعی در ایران دارد. این رشد را میتوان مرهون تصویب قوانین جدید کار و تأمین اجتماعی، گسترش مشاغل مزدبگیری در صنعت و خدمات و افزایش آگاهی عمومی نسبت به ضرورت پوشش بیمه دانست.
برخی آمارها از این حکایت دارد که کل جمعیت تحت پوشش صندوقهای بیمه اجتماعی در کشور حدود ۶۲.۶ میلیون نفر برآورد میشود. از این تعداد، سهم سازمان تأمین اجتماعی به تنهایی حدود 50 میلیون نفر شامل بیمه شده اصلی و تبعی است که نشاندهنده سهم غالب حدود 79 درصدی این سازمان در بازار بیمه اجتماعی ایران است.
همچنین ضریب پوشش بیمهای کشور با در نظر گرفتن همه صندوقها حدود ۷۴.۵ درصد اعلام شده است که سهم سازمان تأمین اجتماعی از این ضریب، حدود 56 درصد است. جمعیت تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی از یک میلیون و ۲۳۲ هزار نفر در سال ۱۳۴۰ به ۴۸ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در سال ۱۴۰۳ رسیده است. در این بازه ۶۳ ساله، ضریب پوشش بیمهای از ۶ درصد به ۵۶ درصد افزایش یافته است.
طبق دادههای موجود، 10.2 درصد افزایش رشد بیمهشدگان تأمین اجتماعی در دهه 40 در برابر رشد 2 درصدی جمعیت شاغل در این بازه زمانی، افزایش 8.4 درصدی افراد بیمه شده این سازمان در دهه 50 در برابر روند افزایشی 2.2 درصدی شاغلان و رشد 6.1 درصدی نیروی کار بیمهشده تأمین اجتماعی در مقایسه با ثبت رشد 2.7 درصدی افراد دارای شغل در دهه 60 بیانگر پیشی گرفتن نسبت بیمهشدگان در مقایسه با شاغلان در فاصله این سالها است.
همچنین افزایش 6.9 درصدی بیمهشدگان در مقایسه با 2.8 درصد رشد جمعیت دارای شغل در دهه 70، روند افزایشی 5.8 درصدی بیمهشدگان اصلی تحت پوشش تأمین اجتماعی در برابر ثبت 1.9 درصد رشد نیروی کار شاغل در دهه 80 و رشد 4.7 درصدی بیمهشدگان تأمین اجتماعی در قیاس با 1.1 درصد افزایش شاغلان بازار کار نیز در فاصله سالهای 1390 تا پایان سال 1402 ثبت شده است.
مجموع این دادههای آماری، بیانگر افزایش بسیار بیشتر ضریب نفوذ بیمهای سازمان تأمین اجتماعی در مقایسه با جمعیت نیروی کار شاغل در سطح کشور است. بیشترین رشد جمعیت شاغل کشور نیز در بین سالهای 1370 تا 1379 با ثبت افزایش 2.8 درصد اتفاق افتاده است.
پوشش بیمه و تضمین درآمد برای دوران بازنشستگی
مزایا و دستاوردهای افزایش ضریب پوشش برای ذینفعان یعنی جامعه بیمهشدگان شامل ایجاد امنیت روانی و مالی، تضمین درآمد برای دوران بازنشستگی، دسترسی به خدمات درمانی با کیفیت و حمایت از خانواده میشود. پوشش بیمه، مواجهه با ریسکهای بزرگی مانند بیماری، ازکارافتادگی، بیکاری و پیری را قابل مدیریت میکند و آرامش خاطر ایجاد میکند.
همچنین با تضمین درآمد برای دوران بازنشستگی، امکان برخورداری از مستمری ماهانه در دوران کهنسالی، که پیش از این برای بسیاری از مشاغل سنتی و روستایی ناشناخته بود، فراهم شده است. از طرفی دیگر بیمهشدگان و افراد تحت تکفل آنها به سیستم سلامت با هزینههای کنترل شده دسترسی پیدا میکنند و در صورت فوت بیمهشده اصلی، اعضای خانواده (همسر وفرزندان) تحت پوشش مستمری باقیمانده قرار میگیرند.
در همین رابطه، مزیتهای پوشش بیمه برای سازمان تأمین اجتماعی و کل نظام اقتصادی نیز به موضوعاتی همچون تقویت پایه مالی و ثبات صندوق، توسعه بازار کار رسمی، کاهش فشار بر بودجه دولت و افزایش سرمایه اجتماعی برمیگردد. با افزایش تعداد بیمهشدگان جوان و فعال، ورودی حقبیمه به صندوق افزایش یافته که به تعادل مالی بلندمدت آن کمک میکند.
به همین واسطه با افزایش پوشش بیمهای معمولاً با رسمیتر شدن روابط کار و کاهش اشتغال غیررسمی همراه است. گسترش پوشش بیمههای اجتماعی، تکیه افراد به حمایتهای مستقیم دولتی در زمان بحران کاهش مییابد و احساس تعلق و عدالت در جامعه با گسترش حمایتهای اجتماعی تقویت میشود.
تا پایان سال گذشته حدود ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر بیمهشده اصلی تحت پوشش تأمین اجتماعی ثبت شده است. این سازمان در کنار خدمات بیمهای و درمانی، وظیفه تأمین مالی مستمری بیش از 4 میلیون و 900 هزار بازنشسته و مستمریبگیر را با مبلغ حدودی ماهانه ۱۰۰ همت دارد.
چالشها و نابرابریهای موجود
با وجود رشد تاریخی، چالشهای جدی در مسیر پوشش همگانی بیمه وجود دارد که مهمترین آنها به شکاف منطقهای، جمعیت بدون پوشش، ساختار اشتغال، فرار بیمهای و محدودیت درآمدی خانوار مربوط است. به دلیل شکاف منطقهای، میانگین ضریب پوشش بیمه در برخی استانهای کمتر توسعهیافته یا با ساختار اقتصادی مبتنی بر کشاورزی و مشاغل خرد، پایینتر از میانگین کشوری است.
همچنین جمعیت بدون پوشش که طبق اعلام سازمان تأمین اجتماعی، هنوز حدود 8 میلیون نفر در کشور فاقد هرگونه پوشش بیمهای هستند. با بیمهپردازی این افراد میتوان رشد توسعه بیمهای را در کشور بیشتر نمایان کرد. البته اشتغال گسترده در بخشهای غیررسمی، کشاورزی سنتی و مشاغل خُرد که فاقد رابطه کارگری رسمی هستند، بزرگترین مانع برای گسترش پوشش بیمه است.
یکی دیگر از موضوعات در زمینه عدم گسترش پوشش بیمه در صندوقهای بازنشستگی به ویژه سازمان تأمین اجتماعی مسأله فرار بیمهای است، وجود کارگاههای فاقد مجوز یا کارفرمایانی که از بیمه کردن کارگران خود خودداری میکنند، همچنان یک معضل جدی است. از سویی دیگر محدودیت درآمدی خانوار به عنوان یکی دیگر از این مسائل به شمار میرود زیرا در مناطق کمبرخوردار، درآمد پایین خانوارها امکان پرداخت حقبیمه حتی در بخش اختیاری را محدود میکند.
رشد ضریب پوشش بیمهای سازمان تأمین اجتماعی از ۶ درصد به ۵۶ درصد در بازه ۶۳ ساله، دستاوردی مهم در راستای توسعه اجتماعی و تحقق عدالت نسبی محسوب میشود. این رشد، امنیت اقتصادی و سلامت را برای دهها میلیون ایرانی به ارمغان آورده و پایههای نظام تأمین اجتماعی کشور را تقویت کرده است.
با این حال، رسیدن به پوشش حداکثری و همگانی مستلزم رفع چالشهای ساختاری است. هدفگذاری برای تحت پوشش قرار دادن جمعیت باقیمانده، نیازمند سیاستهای خلاقانه، تقویت نظارت بر بازار کار، توسعه مشاغل رسمی و طراحی بستههای بیمهای متناسب با گروههای کمدرآمد و شاغلان در بخشهای غیررسمی است.
گزارش ۶۳ ساله سازمان، نه تنها سندی از گذشته پُر افت و خیز این نهاد، بلکه راهنمایی برای برنامهریزی آینده است تا با پوشش کامل جامعه، هیچ شهروند ایرانی بدون چتر حمایتی بیمه اجتماعی باقی نماند. اگر حدود 8 میلیون فرد شاغل در مشاغل و اقتصاد غیررسمی بیمه شوند، دستاوردهای بیشتری برای صند وقهای بیمهگر در راستای تأمین منابع پایدار به دنبال خواهد داشت.
