بیمه شدگان سازمان را بطور کلی می تواندر دو دسته قرار داد. بیمه های اجباری و بیمه های خویش فرما. بیمه اجباری، مربوط به تابعین مشمول قانون کار است، یعنی کسانی که مشمول قانون کار هستند و طبق ماده ۱۴۸ این قانون مشمول مقررات اجباری تامین اجتماعی می شوند و کارفرما موظف است حق بیمه آنها را به سازمان تامین اجتماعی پرداخت کند.
در بیمه اجباری نیاز به انعقاد قرارداد با سازمان تامین اجتماعی نیست. صِرف احراز رابطه کارگری و کارفرمایی، فرد کارگر را مشمول قانون تامین اجتماعی می سازد. در بیمه خویش فرما حق بیمه توسط شخص پرداخت می شود و پذیرش آن اختیاری و داوطلبانه است. بیمه های خویش فرما بر اساس قرارداد بین متقاضی و سازمان شکل می گیرد و تا زمانپرداخت حق بیمه مورد توافق توسط متقاضی، سابقه برای فرد منظور می شود. در صورت قطع پرداخت حق بیمه، ایجاد سابقه برای کارگر قطع شده و متقاضی باید مجددا فرایند درخواست بیمه اختیاری و آزاد را طی نماید.
در این نوع بیمه هم معاینه پزشکی قبل از پوشش بیمه همانند بیمه های اجباری الزامی است. اما بحث اصلی در این مطلب بررسی حداقل سن قابل پذیرش در بیمه است که شامل بیمه های اجباری و خویش فرما به شرح زیر می باشد:
الف)بیمه های اجباری:
طبق قانون کار(ماده ۷۹)، به کارگیری افراد زیر ۱۵ سال ممنوع است و در صورتي که کارفرما چنین اشخاصی را به کار گمارد، مشمول جریمه و مجازات مربوطه در فصل یازدهم قانون کار خوهد شد. بر همین اساس نیز اجرای ماده ۱۴۸ قانون کار که در مورد بیمه اجباری کارگران است از ۱۵ سالگی امکان پذیر خواهد بود. کارگری که بین ۱۵ تا ۱۸ سال سن دارد کارگر نوجوان نامیده می شود و شرایط کاری وی با سایر کارگران بزرگسال متفاوت خواهد بود. شرایط زیر در مورد کارگر نوجوان قابل ذکر است:
۱- کارگر نوجوان روزانه نیم ساعت کمتر از کارگر بزرگسال باید کار کند. یعنی اگر ساعات کار کارگاهی روزانه ۸ ساعت باشد، ساعت کار برای فرد نوجوان در کارگاه مذکور ۷ ساعت و نیم خواهد بود.
۲- شبکاری برای کارگر نوجوان ممنوع است. شبکاری از ساعت ۲۲ شب تا ۶ صبح روز بعد می باشد و اشتغال کارگر نوجوان در این بازه زمانی ممنوع است. در صورتی که کارگر نوجوان در ساعات فوق کار کند و دچار حادثه ناشی از کار شود، کارفرمای مربوطه ۱۰۰ درصد مقصر بوده و باید کل خسارات را پرداخت کند. ضمن این که جرایم کیفری مثل حبس نیز برای کارفرما قابل اجرا خواهد بود.
۳- انجام کار سخت و زیان آور برای کارگر نوجوان ممنوع است. کارهای سخت و زیان آور کارهایی است که باعث فشار جسمی و روحی غیر متعارف به کارگر می شود و کارگر را زودتر فرسوده نموده و امکان خطر و بروز حادثه را نیز افزایش می دهد. بنابراین اشتغال کارگر نوجوان در مشاغل مذکور خلاف قانون و خاطی مستوجب پرداخت خسارات و جرایم مربوطه و مجازات های کیفری خواهد بود.
۴-اگر شغلی با روحیات سنی کارگر نوجوان منطبق نبوده و به لحاظ اخلاقی برای کارگر زیان آور باشد کارفرما موظف به تغییر نوع کار کارگر نوجوان خواهد بود.
۵- معاینات پزشکی سالیانه برای کارگر نوجوان اجباری است. یعنی علاوه بر این که کارگر نوجوان در بدو بکارگیری باید معاینه پزشکی شود و گواهی آن به سازمان تامین اجتماعی ارسال شود، هرسال نیز تا سن ۱۸ سالگی این معاینه باید تجدید شود و مسؤل پیگیری و اجرای آن نیز کارفرما می باشد. معاینات بدو استخدام و سالیانه برای کارگر نوجوان به منظور تشخیص متناسب بودن نوع کار با وضعیت جسمی و روحی کارگر نوجوان است که در صورت عدم تناسب، کار وی تغییر یابد. عواقب عدم معاینات پزشکی کارگر نوجوان متوجه کارفرما خواهد بود.
استخدام افراد زیر سن قانونی و حقوق و بیمه آنها: از طرف دیگر این سوال مطرح می شود که اگر چه استخدام کارگر زیر ۱۵ سال توسط کارفرما ممنوع می باشد، ولی چنانچه کارفرمایی شخصی با این اوصاف را بکار گیرد آیا می تواند حقوق و مزایای آنرا پرداخت نکند؟ یا به بهانه عدم پوشش قانون کار از پرداخت حق بیمه آن به سازمان تامین اجتماعی خودداری کند؟ در پاسخ باید گفت باوجودی که عمل کارفرما در استخدام افراد زیر ۱۵ سال غیر قانونی است، ولی به این معنا نیست که کارفرما می تواند از پرداخت حقوق و مزایای دوره اشتغال فرد نابالغ امتناع ورزد.
در هر صورت باید حقوق و مزایای کارگر را پرداخت کند و حق بیمه وی را نیز به سازمان تامین اجتماعی واریز نماید. البته با توجه به موضوع، شکایت باید در محاکم عمومی دادگستری مطرح شود و قابل بررسی در هیاتهای حل اختلاف اداره کار نخواهد بود. دادگاههای عمومی با توجه مقررات مربوطه از جمله قانون کار، کارفرما را موظف به پرداخت حقوق و مزایای قانونی کارگر کرده و نسبت به جرایم مربوط به خلاف مذکور، طبق بخش جرایم و مجازات ها در قانون کار، رای مقتضی صادر خواهند کرد.
در زمینه بکار گیری افراد خردسال که هنوز به سن ۱۵ سال نرسیده اند نکات زیر قابل ذکر است:
۱- مسئله بروز حادثه ناشی از کار در مورد اشخاص ناباِلغی که استخدام شده و سن قانونی برای بستن قرارداد کار را نداشته اند، خود موضوع جداگانه و مهمی است که باید کارفرمایان در مورد آن اطلاع کافی داشته باشند. در صورت اشتغال افراد مذکور و بروز حادثه ناشی از کار، این کارفرماست که در هر صورت مقصر کامل شناخته شده و باید خسارات مربوطه شامل دیه و مستمری و هزینه های درمانی و... را پرداخت نماید، حتی اگر کارفرما تمام اقدامات ایمنی و استانداردهای محیط کار را فراهم کرده باشد باز هم در مورد حادثه ناشی ازکار افراد صغیر، کارفرما مقصر شناخته می شود و این امر می تواند جرایم کیفری مثل زندان را هم برای کارفرما در پی داشته باشد.
۲-موضوع حوادث ناشی از کار در دادگاههای کیفری مورد رسیدگی قرار می گیرد و هیاتهای حل اختلاف اداره کار صلاحیت رسیدگی به آن را نخواهد داشت. بنابراین در مورد اشتغال و حادثه ناشی ازکار افراد نابالغ و صغیر، هم به لحاظ وجود حادثه و هم به لحاظ عدم اعتبار قرارداد کار با افراد زیر ۱۵ سال، هیاتهای حل اختلاف اداره کار صلاحیت رسیدگی ندارند.
ب)بیمه های خویش فرما (اختیاری و مشاغل آزاد):
حداقل سن لازم برای کسی که میخواهد داوطلبانه بیمه شده و خود حق بیمه را بپردازد ۱۸ سال است. بنابراین با توجه به این که بیمه های خویش فرما بر اساس توافق و قرارداد با سازمان، مشمول خدمات سازمان مذکور قرار می گیرند، بنابراین در هنگام تقاضا برای بیمه های مذکور، باید حداقل ۱۸ سال را داشته و مدارک لازم در زمینه تشخیص سن را به شعب سازمان ارائه دهند. بدیهی است چنانچه فردی اعم از خانم یا اقا کمتر از سن مذکور را داشته باشد قادر به بستن قرارداد بیمه خویش فرما نخواهد بود. حداقل سن مذکور هم برای بیمه اختیاری و هم برای بیمه صاحبان حرف و مشاغل آزاد ضروری است.
