تأمین۲۴/ در این نشست که با موضوع زنان و حقوق شهروندی، تأملی بر آسیبپذیری زنان در محدودهها و محلههای هدف بازآفرینی شهری برگزار شد، دکتر سعید معیدفر (مشاور وزیر راهوشهرسازی)، لیلا ارشد (مؤسس انجمن خانه خورشید)، حبیبالله مسعودیفرید (معاون سازمان بهزیستی کل کشور)، شهلا معظمی (استاد دانشگاه تربیتمدرس)، رؤیا نوری (جامعهشناس)، مجید روستا (عضو هیأتمدیره شرکت عمران و بهسازی شهری ایران) و مونا عرفانیان (مشاور وزیر راهوشهرسازی در امور بانوان) به تشریح علل و عوامل توجه به زندگی زنان در مناطق آسیبپذیر و ضرورت توجه به عمران و بهسازی این مناطق درراستای کاهش آسیبهای اجتماعی پرداختند.
فقر، عامل اصلی افزایش تراکم اقشار آسیبپذیر در بافت فرسوده
سعید معیدفر، جامعهشناس و مشاور اجتماعی وزیر راهوشهرسازی، با تأکید بر ضرورت توجه به وضعیت زنان در محدودهها و محلههای هدف بازآفرینی شهری، گفت: درحالحاضر، نوعی جدایی بین این مناطق و سایر نقاط شهر ایجاد شده و این بیگانگی را در سایر نقاط دامن زده است. ما باید برای بهسازی شهر توجه همه مناطق شهری را به این محدودههای هدف جلب کرده و اقشار آسیبپذیر ساکن در آن را نقطه عطف قرار دهیم.
معیدفر در این نشست، موضوع زنان و حقوق شهروندی در محدودههای هدف را رویکردی جدید در شرکت عمران و بهسازی اعلام کرد و گفت: قطعا اولین رویکرد این شرکت، رسیدگی به کالبد فیزیکی این مناطق بوده و در مرحله دوم پس از مشاهده مشکلات به مشارکت ساکنان بهمنظور بهبود بافت توجه کرده است. این رویکرد بهعنوان مرحله سوم تأکید دارد که این بافت فرسوده یا سکونتگاه غیررسمی، بخشی جداییناپذیر از کالبد شهر بوده و قطعا اختلالی که در کارکردهای کل یک شهر ایجاد شده، بافت فرسوده یا سکونتگاه غیررسمی را پدید آورده است.
مشاور وزیر راهوشهرسازی در ادامه با بیان این مطلب که طبیعی است برای بهسازی این مکانها در کنار رویکردهای پیشین باید به مسئولیتهایی که جامعه در قبال این مناطق دارد نیز توجه کنیم، گفت: بیتردید بدون احساس مسئولیت و همکاری در سایر نقاط شهر، این مکانها بهسازی نخواهند شد.
این مقام مسئول در بخش دیگری از سخنان خود فقر را دلیل اصلی افزایش تراکم حضور این قشر از جامعه در محدودههای فرسوده دانست و گفت: امروز، تمرکز فقر روی مناطق آسیبپذیر و به تبع آن اقشار آسیبپذیر بیشتر است؛ اگرچه درحالحاضر مشکلات زنان را در همه مناطق شهری داریم اما قطعا تراکم این مشکلات در مناطقی که از نظر بافت شهری دچار فرسودگیهایی هستند به مراتب بیشتر است. در این مناطق ما با انبوهی از زنان سرپرست خانوار مواجه هستیم که به دلیل بیکارشدن یا ازدستدادن همسرانشان بار سنگین زندگی را یکتنه به دوش میکشند. کمدرآمدی مردان، معلولیت آنها در اثر فعالیت در کارهای سخت است که اکثرا در اثر حوادث ناشی از کار جانشان را از دست میدهند.
به گفته معیدفر، تحقیقات نشان میدهد عمده افرادی که در تصادفات رانندگی کشته یا مصدوم میشوند، به دلیل نداشتن وسیله نقلیه مناسب جانشان را از دست میدهند که بیشتر این افراد از خانوادههای اقشار آسیبپذیر هستند. یک رابطه جدی بین توسعهیافتگی و میزان خسارت در تصادفات وجود دارد که این مسئله تا حدودی به جنبههای فرهنگی رانندگی هم برمیگردد.
او در ادامه صحبتهایش به وضعیت زنان آسیبپذیر به دلیل فقر آموزشی اشاره کرد و گفت: این زنان عمدتا به دلیل بسیاری از کمبودهای آموزشی و مهارتها درگیر کارهایی میشوند که در زمره کارهای سخت قرار میگیرند. کارهای خدماتی و مشاغل دستچندم. ما در این مناطق، بیشتر شاهد خشونت علیه زنان هستیم و قطعا بهایندلیل در این مناطق زیادتر است که گذران زندگی در این مناطق خیلی بیشتر است. اعتیاد مردان و به تبع آن، خانواده در این مناطق خیلی بیشتر است و زنان درگیر ازدواجهای اجباری و قبل از سن بلوغ هستند که رواج بیشتری دارد و آسیبهای جدی به زنان این مناطق وارد میکند.
مشاور وزیر راهوشهرسازی در ادامه گفت: در این دفتر از سلسلهنشستهای موضوعی شرکت عمران و بهسازی، اقشار آسیبپذیر را در چهار گروه زنان، کودکان، سالمندان و معلولان و در آخر آسیبدیدگان اجتماعی (معتادان و کارتنخوابها) مورد توجه قرار داده و سعی میکنیم در هر نشست به بررسی مشکلات آنها بپردازیم. امروز تمرکز فقر چه از نظر اقتصادی و چه فرهنگی تأثیرات فراوانی در این مناطق گذاشته است که به دلیل تراکم این مشکلات در مناطق هدف، ضرورتداشتن سرعت عمل برای رسیدگی بیشتر به آنها را به ما نشان میدهد.
وی تأکید کرد: ما اکنون در این مناطق با انبوهی از زنان بیسرپرست مواجه هستیم که به دلایل فراوانی مجبور به سرپرستی از خانواده خود هستند. این زنان به دلیل فقر آموزشی، همواره مجبور به انجام فعالیت و مشاغل سخت خواهند بود و خشونت علیه زنان نیز در این مناطق بسیار دیده شده و گذران و معیشت زندگی در این نواحی بسیار دشوار است.
مشاور وزیر راهوشهرسازی، ازدواجهای اجباری و پیش از سن بلوغ، فروش دختران به اتباع بیگانه، تنفروشی در خانوادههای معتاد و خودکشی و افسردگی بین دختران را از دیگر مسائل بسیار غمانگیز موجود در این نواحی اعلام کرد و گفت: زنان بهویژه مادران باردار نیز در این مناطق دارای تغذیه و سلامت مناسبی نبوده و بههمیندلیل آسیب زیادی را به فرزندان خود وارد میکنند و ازسویدیگر خطر قربانیشدن زنان در این مناطق به صورت وحشتناکی دیده میشود. بههمیندلیل، امروز در این مکان جمع شدیم تا با حضور استادان محترم و کارشناس این حوزه، وضعیت زنان و پیامدهای اجتماعی آسیبپذیری زنان را شرح داده و راهکار مناسبی برای آنها بیابیم.
زنان بیشتر آسیبپذیر میشوند؛ از کارتنخواب و زبالهگرد تا زنان مهاجر
در ادامه این نشست، لیلا ارشد، مدیر و مؤسس خانه خورشید که از اولین انجمنهای کاهش آسیب در منطقه هرندی (شوش) تهران است، به ضرورت بازآفرینی فضای شهری برای حفظ امنیت زنان در این مناطق پرداخت و از تجربیات حضورش در این منطقه گفت. ارشد به مشکلاتی که زنان این مناطق در سالهای گذشته با آن درگیر بودند، اشاره کرد و گفت: وضعیت زنان در این مناطق بهعنوان قشری که بیشترین آسیب را میببینند، نگرانکننده است و بهسازی فضای شهری میتواند تا حدود زیادی آسیبها را کاهش دهد.
او ادامه داد: زنان بیشترین آسیب را میبینند. کوچههای ناامن و فضای بیدفاع شهری و نبودن فضای تفریحی در منطقه شوش بر دامنه این ناملایمات افزوده است. تنها سینمای این منطقه، سینما شباهنگ شوش، سالهاست که به یک برج فروش شیشه و بلور تبدیل شده و تنها محل تفریح مردم این منطقه را از آنها گرفته است. پارکهای متعددی که در این منطقه وجود دارد تا حدود زیادی به گسترش آسیبهایی چون اعتیاد کمک میکند. 24 هکتار باغ در این منطقه وجود دارد که در این پارکها، فروش مواد و استعمال آن در کنار آسیبهای دیگر از جمله تنفروشی، تجاوز و آزار جنسی در همین پارکها صورت میگیرد و این مسائل بهشدت منطقه را ناامن کرده است.
تعارضات فرهنگی و افزایش آسیبها
به گفته این مددکار اجتماعی، درهمآمیختگی فرهنگی، یکی دیگر از مواردی است که شرایط را ناامن کرده است. تداخل مهاجرین داخلی و خارجی در این مناطق و مشکلاتی که در اثر عدم تطابق فرهنگی با شرایط موجود رخ میدهد، یکی دیگر از مواردی است که شرایط را در این مناطق بحرانی کرده است. سرریز فقر و آمدن کسانی که از مناطق مختلف شهری به حاشیه شهرهای بزرگی چون تهران میرسند بر گسترش ناامنیها افزوده است. وجود قمارخانههایی که همچنان زیاد و در این خانهها بعضا با زنانی مواجه شدیم که در معرض اتفاقات و تعرضات زیادی هستند.
ارشد به خانههایی اشاره میکند که مربوط به فروشندگان مواد است. او ادامه میدهد: این خانهها دارای دوربین هستند و امکان کنترل محیط پیرامونیشان را دارند و اگر بخواهیم به آنها نزدیک شویم از فاصله 100متری با موتور به شما حمله میکنند تا به محلشان نزدیک نشوید. در کنار این خانهها، خانههایی در این مناطق وجود دارد که خدمات جنسی ارائه میکنند. گروههای outrich انجمنهای کاهش آسیب تا جایی که بتوانند به اینها کمک میکنند و برایشان لوازم بهداشتی میبرند اما این امکان وجود دارد که با یک یورش پلیس، همه این افراد از دسترس ما خارج شوند و دوباره وضعیت به حالت اول برگردد.
گروهبندی زنان در معرض آسیب
این مددکار اجتماعی به فعالیت چندین ساله خانه خورشید در زمینه شناسایی مشکلات زنان جنوبشهر و بهویژه مناطق آسیبپذیر اشاره کرد و گفت: زنان محله را به گروههای مختلف تقسیم کردهایم؛ اول زنان بومی طبقات متوسط روبه پایین که در این منطقه وجود دارند، بعضا گله میکنند که چون خانههایشان خوب فروش نمیرود، نمیتوانند حتی به بهای اندک آن را بفروشند چون امکان گرفتن خانه در جای دیگر را ندارند و میگویند با این پولی که مثلا شهرداری میخواهد از خرید خانههایمان به ما بدهد، حتی نمیشود جای دیگر چادر زد چه برسد به اینکه خانهای داشته باشیم.
خانههای قمرخانمی که دو، سه نسل قبل ساخته شده و صاحبانشان اکنون در آمریکا و اروپا هستند، الان تبدیل به محلی برای انواع آسیبهای اجتماعی شده است. هربار که مأموران پلیس یا شهرداری به این مکانها هجوم میآورند و این افراد را میبرند با بازگشت دوباره آنها شرایط به حالت قبل برمیگردد.
زنانی که بهدلیل مشکلات خانوادگی درگیر اعتیاد شده اند
ارشد اضافه کرد: برای بررسی موقعیت این زنان از خود این افراد کمک گرفتیم تا مشکلات محلهشان را با ما در میان بگذراند. پرسشنامههایی که ما با همکاری بهزیستی در بین مردم پخش کردیم، نشان داد که در تمام این سالها آنها اعتیاد را مهمترین مشکل محلهشان میدانند؛ از نور و روشنایی محل تا ... . در این مدت افرادی که با ما همکاری میکردند خودشان از سوی افراد دیگر دچار مشکل شدند؛ به گونهای که آنها را از ادامه همکاری با ما بازمیداشتند.
در این میان، گروه دیگر زنان این منطقه شامل کولیها یا همان جوکیها هستند که اساسا متفاوت از دیگر زنان این منطقه بودهاند بهدلیل آنکه آداب و رسوم کاملا متفاوتی دارند. کردها، لرها و اخیرا مهاجرین مازندرانی به این گروه اضافه شدهاند. اینها کسانی بودند که در ساخت آزادراه تهران - شمال با 20 تا 25 میلیون خانه و زندگیشان را فروختند و چون نمیتوانستند در مناطق بهتری در تهران ساکن شوند بهسمت حاشیه و مناطق جنوبی فقیرنشین تهران سرازیر شدند اما اکنون بخشی از آنها هم با انواع آسیبهای اجتماعی مواجه هستند.
ارشد به دسته دیگری از زنان مهاجر هم اشاره میکند که به آنها اصطلاحا مهاجرین محنتی میگویند؛ «مهاجرین محنتی از فقر به این مناطق رسیدهاند. مثلا یک دفعه از منطقه« 7 » بهدلیل شرایط نامساعد اقتصادی به مناطق پایینشهر آمدهاند. اینها هم درگیر آسیبهای مختلفی میشوند.»
مهاجرین افغان هم در این مناطق فراوانی زیادی دارند. مشکلات ناشی از ازدواج زن ایرانی با مرد افغان، همچنان به قوت خودش باقی است. نداشتن کارت بیمه، کارت درمان و شناسنامه برای بچههای افغان که ما شاهد شبهای تلخی بودیم که این بچهها را هشـــت تا 9 شب بعد از دستگیری از مرز رد میکردند و این مسئله بسیار برای آن مادر افغان سخت و تلخ بود؛ کار کودکان در این مناطق و بازداشتن آنها از تحصیل. زنان تنفروش، زبالهگرد و کارتنخوابها و زنانی که برای فروش کودکان میانجیگری میکنند؛ این زنان در شمار جمعیت کشور ما قرار نمیگیرند. یارانه ندارند، سهام عدالت دریافت نمیکنند، شناسنامه ندارند، از خدمات درمانی بیبهره هستند و کودکانی را به دنیا میآورند که بارها مورد آزارهای مختلف قرار میگیرند.
راهکارها
مدیرعامل خانه خورشید، راهکارهایی را هم در راستای بهترشدن فضای زندگی شهری برای زنان آسیبپذیر ارائه کرد.
لیلا ارشد گفت: نیاز به قوانین حمایتی کارآمد در اینباره داریم. در دهه 30 قانونی را تصویب کردیم که اگر مادر، فرزندی را به دنیا بیاورد، میتواند با نام مادر برایش شناسنامه بگیرد اما با اینکه این قانون ملغی نشده است، هیچ زنی نمیتواند خودش برای فرزند شناسنامه بگیرد.
ما باید برای یک زن عمل توبکتومی انجام دهیم. زنانی که مادری را تجربه کرده، بچه دارند، درگیر اعتیاد هستند، آسیبهای مختلفی را از سر گذراندهاند و یک بچه در بهزیستی دارند، باید با تشخیص روانشناس، ماما، پزشک زنان و مددکار اجتماعی با انتخاب خودشان توبکتومی شوند. فرزندانی که سالم به دنیا میآیند با بستن دست و پایشان، شکل معلول میگیرند تا به این وسیله ابزار مناسبی برای کاسبکاران شوند و از آنها به این شکل سوءاستفاده شود. داشتن فرزند معلول در مناسبات جابهجایی مواد، محمل خوبی است.
ما برای زنانی که بیسرپناه هستند، سرپناه میخواهیم. طرح این سرپناهها را به بهزیستی دادهایم تا این زنان بعد از بازتوانی به محیط اجتماعی برگردند. امکان گرفتن وام و اشتغال برای زنان بهبودیافته باید وجود داشته باشد. خدمات تأمین اجتماعی حق این زنان است چون آنها بهدلیل شرایط فیزیکیشان نیازمند خدمات درمانی ویژه هستند. صحبتهایی که درباره زنان بهبودیافته میشد در سطح وزیران و مقامات بالادستی باقی مانده و هیچکدام از این خدمات تاکنون به این افراد نرسیده است. پیشگیری سطح اول باید در کشور و بهویژه در مناطق آسیبپذیر (سونامی طلاق و فرزندپروری کاهش پیدا میکند) اجرا شود و در پیشگیری سطح دوم باید با حضور مددکاران اجتماعی در مدارس و محلهای در مسائل سختافزاری، بودجه، معادلات تخصصی و در حوزه شهرسازی و بزرگراههایی که توسعه میدهیم به مسائل اجتماعی بیش از پیش توجه داشته باشیم.
منبع: روزنامه وقایع اتفاقیه
