در حالی که تأمین اجتماعی برای ایفای تعهدات بلندمدت خود به حفظ تعادل میان منابع و مصارف نیاز دارد، برخی خلأهای قانونی در پرداخت مستمری بازماندگان زمینه سوءاستفاده و تحمیل هزینههای غیرضروری به این سازمان را فراهم کرده است؛ موضوعی که بهویژه در پرونده فرزندان دخترِ مطلقه، ضرورت بازنگری در ماده ۸۱ قانون تأمین اجتماعی را برجسته میکند.
سازمان تامین اجتماعی یک نهاد درآمد-هزینه ای است و از لحاظ مالی استقلال دارد. استقلال مالی در یک نظام بیمه ای به این معناست که سازمان مربوطه باید هزینه های خود را از طریق حق بیمه ای که دریافت می کند، تامین کند. این تعادل اگر از بین برود،صندوق بیمه ای مورد نظر دچار مشکل مالی و کسری بودجه می شود.
سازمان تأمین اجتماعی طبق قانون مصوب سال ۵۴ و اساسنامه مربوطه چنین سیستمی دارد یعنی با اخذ حق بیمه از بنگاههای اقتصادی، آن را صرف امور جاری و خدماتی خود کرده و مخارج مربوط به درمان، مستمری بازنشستگی و..غیره را پوشش می دهد.
تعهدات صندوق بازنشستگی فقط به امروز خلاصه نمی شود و بیشتر این تعهدات مربوط به آینده است، یعنی زمانی که بیمه شدگان فعلی که اکنون بالای ۱۶ میلیون نفر هستند به مرز بازنشستگی برسند، این تعهدات تبدیل به حال می شود. بنابراین تعهدات سازمان بیش از امروز باید برای آیندگان ذخیره یا سرمایه گذاری شود. از این رو، مقررات و قوانینی که باعث می شود منابع سازمان در مواردی هزینه شود که استفاده کنندگان حق بهره برداری از آن را ندارند، اجحاف در حق سایر بیمه شدگان و به ویژه آیندگان است. متاسفانه در قوانین مواردی مشاهده می شود که باعث سوء استفاده شده و برخی از افراد توانسته اند از این خلأ ها و ایرادات قانونی بهره برداری کنند و از خدمات سازمان از جمله مستمری برخوردار شوند.یکی از این موارد استفاده فرزندان اناث از مستمری فوت است.
بر اساس قانون دخترانی که ازدواج نکرده یا اشتغال به کار ندارند می توانند از مستمری والدین خود استفاده کنند. البته در مورد شرایط استفاده دختران از مستمری والدین در صورت عدم ازدواج و اشتغال ایرادی وارد نیست، بلکه مشکل از آنجا شروع می شود که فرزندان اناث، اقدام به طلاق کرده تا بتوانند از مستمری والدین خود بهره مند شوند. اگر فرزند دختر ازدواج نکرده و اشتغال به کار هم نداشته باشد، پرداخت مستمری به وی ایرادی ندارد، ولی وقتی فرزند اناثی که ازدواج کرده و حتی فرزند دارد، برای استفاده ناحق از مزایای سازمان با توافق همسر خود طلاق می گیرد و مجددا با همان شخص با صیغه ۹۹ ساله زندگی میکند و از سازمان هم مستمری می گیرد، این مورد ایراد دارد و سوء استفاده از قانون محسوب می شود.بارها گفته شده که این ماده قانونی ایراد دارد و باید اصلاح شود. متاسفانه مواردی که به این شکل از قانون سوء استفاده شده بسیار زیاد است و هنوز نیز این رویه ناصواب ادامه دارد.حل این مشکل بسیار ساده است و با اصلاح کوچکی در آن جلوی این اقدام گرفته خواهد شد.این اصلاح به هیچ وجه باعث حذف اصل این مقرره نمی شود و کماکان فرزندان اناث با شرایط مذکور می توانند از قانون بهره مند شوند فقط جلوی طلاق های صوری را می گیرد که تبعات منفی زیادی دارد که فقط یکی از آن ، برداشت من غیر حق از منابع سازمان تامین اجتماعی است.
اصلاح مذکور به شرح زیر پیشنهاد می شود: «دختران بیمه شدگان و مستمری بگیرانی که فوت کرده و در حال حاضر همسر دائمی دارند در صورت فوت شوهر خود می توانند از مستمری والدین برخوردار شوند.» این پیشنهاد می تواند به عنوان یک تبصره به ماده ۸۱ قانون تامین اجتماعی الحاق شود.این تغییر اصل مستمری برای فرزندان اناث را تغییر نمی دهد. فقط مستمری فوت بابت والدین را در صورت فوت شوهر مجاز می شمارد و در صورت طلاق جلوی آن را می گیرد.این تغییر هم عادلانه هست وهم از سوء استفاده ها جلوگیری می کند و سازمان هم از هزینه های ناحق مربوط به آن، مصون خواهد ماند. از طرف دیگر، این تغییر در جای دیگر نیز کاربرد دارد. در مورد پرداخت مستمری به نوادگان دختری. این اصلاحیه برای نوادگان اناث نیز قابل استفاده است. زیرا طبق قانون و دادنامه هیات عمومی دیوان عدالت اداری، فرزندان اناث در صورتی که پدر و مادر خود را از دست داده باشند می توانند از بابت والدین پدر و مادر خود از مستمری بازماندگان برخوردار شوند. شرایط برخورداری از مستمری برای این اشخاص نیز همانند فرزندان دختر نداشتن شوهر و عدم اشتغال است. این افراد نیز می توانند در صورت داشتن شوهر مبادرت به طلاق صوری کرده و از سازمان مطالبه مستمری از بابت اجداد خود کنند. اصلاح ذکر شده می تواند جلوی چنین سوء استفاده را نیز بگیرد.
سازمان تامین اجتماعی برای خروج از وضعیت فعلی و کاهش ناترازی و ثبات در منابع لازم است به اصلاحات هرچند جزئی اقدام کند. اصلاحات پارامتریک فقط نباید به افزایش سن و سابقه محدود شود. اصلاحات مذکور می تواند روزنه های سوء استفاده از منابع سازمان را بگیرد. متاسفانه موارد این چنینی که نیاز به تغییر دارد، کم نیست و اصلاحات مورد نظر می تواند بخشی از راههای ضربه مالی به سازمان را مسدود سازد.
باید توجه داشت دختری که ازدواج کرده وشوهر دارد، به لحاظ قانونی شوهر او موظف به تامین زندگی و معاش است، بنابراین پرداخت مستمری به او با وجود تمکن مالی، با اصل «ماهیت بیمهای» سازمان در تضاد است.این اصلاح، نه فقط برای صرفهجویی مالی، بلکه برای عدالت بین دختران واقعاً بیسرپرست و دخترانی که دارای پشتیبان (همسر) هستند، ضروری است. در غیر این صورت، به دختر بیوه ای که واقعاً سرپرست فرزندانش است، اجحاف میشود چون منابع بین او و افراد غیرنیازمند تقسیم میشود.این مقرره متاسفانه باعث افزایش طلاق در جامعه نیز شده است و با مفهوم استحکام خانواده که از تعالیم مهم دینی است در مغایرت کامل قرار دارد. باید بپذیریم دریافت مستمری به این شکل هر کسی را وسوسه می کند بنابراین باید هرچه سریعتر نسبت به آن تجدید نظر شود.
