تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
مشاغل سخت و زیانآور از جمله کارهایی هستند که فشار فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی محیط کار، توان جسمی و روانی کارگر را فراتر از ظرفیت طبیعی میبرد و سلامت او را در معرض خطر قرار میدهد. قانونگذار در پاسخ به این شرایط، حمایتهای ویژهای پیشبینی کرده که هم در قانون کار و هم در قانون تأمین اجتماعی درج شدهاند. این حمایتها شامل محدودیت ساعات کاری، ممنوعیت ارجاع کارهای سنگین به نوجوانان و زنان، مرخصی طولانیتر، ممنوعیت اضافهکاری و تسهیلات بازنشستگی ویژه است که هدف نهایی آن کاهش فرسودگی شغلی و حفظ عدالت اجتماعی در محیط کار است و نشاندهندۀ اهمیت انسانی و اقتصادی این مشاغل است.
در عرصۀ کار، برخی مشاغل چنان بار جسمی و روانی سنگینی بر دوش نیروی انسانی میگذارند که توان طبیعی او را فراتر میبرند و سلامت جسم و روان را تهدید میکنند. فشارهای فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی در محیط این مشاغل باعث بروز بیماریهای شغلی و فرسودگی زودرس میشود. قانونگذار در واکنش به این وضعیت، مجموعهای از حمایتها و محدودیتهای ویژه را در قانون کار و قانون تأمین اجتماعی پیشبینی کرده است. هدف این حمایتها، تضمین امنیت و عدالت شغلی، حفظ سلامت کارگر و ایجاد شرایط عادلانه در چرخۀ تولید است.
محدودیتها و حفاظت کارگران
بر اساس قانون کار، ساعات کاری مشاغل سخت و زیانآور نباید از شش ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته فراتر رود و اضافهکاری نیز برای این گروه ممنوع است. نوجوانان بین ۱۵ تا ۱۸ سال از انجام این مشاغل منع شدهاند و قبل از اشتغال باید معاینات پزشکی سالانه داشته باشند تا سلامت جسمی و روانی آنان تضمین شود. در صورت بروز حادثۀ ناشی از کار، کارفرما مسئول جبران کلیۀ خسارات است. کار زنان نیز محدودیت ویژه دارد؛ انجام مشاغل سخت برای زنان ممنوع و در دوران بارداری، در صورت تشخیص پزشک، کارفرما موظف به ارجاع کار سبکتر و ایمن است. همچنین مرخصی استحقاقی این گروه سالانه پنج هفته تعیین شده است، رقمی که فراتر از مرخصی کارگران عادی است و نشاندهندۀ توجه قانون به فرسودگی شغلی است. تمامی این مقررات با هدف حفاظت از سلامت جسم و روان کارگران، ایجاد امنیت شغلی و ارتقای عدالت اجتماعی تدوین شدهاند و شفافیت و رعایت آنها توسط کارفرمایان، ستون اصلی محیطهای کاری ایمن و پایدار را شکل میدهد.
بازنشستگی و مزایای اجتماعی
حمایتهای تأمین اجتماعی، مکمل مقررات قانون کار، بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور را تحت پوشش قرار میدهد. مطابق اصلاحات مادۀ ۷۶ قانون تأمین اجتماعی، افرادی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در این مشاغل فعالیت کرده و حق بیمه پرداخت کرده باشند، میتوانند تقاضای بازنشستگی کنند. هر سال اشتغال در این مشاغل با ضریب ۱.۵ محاسبه میشود و شرط سنی برای بازنشستگی حذف شده است. با لحاظ ارفاقها، کارگران با ۳۰ سال سابقه میتوانند بازنشسته شوند. این تسهیلات بازنشستگی، فرسودگی زودرس ناشی از فشار محیط کاری را جبران کرده و به کارگران امکان میدهد پس از سالها تلاش در شرایط سخت، دوران بازنشستگی امن و عادلانهای داشته باشند. چارچوب قانونی پیشبینی شده ترکیبی از محدودیتها، معاینات پزشکی، مرخصی طولانی، ممنوعیت اضافهکاری و تسهیلات بازنشستگی است که امنیت، رفاه و عدالت اجتماعی را تضمین میکند و اثر مستقیم بر کاهش فرسودگی شغلی و ارتقای کیفیت تولید دارد.
در نهایت، حمایتهای قانونی از مشاغل سخت و زیانآور نهتنها بازتابدهندۀ توجه به ارزش انسانی نیروی کار است، بلکه شرایط کار امن و عدالتمحور را برای نیروی فعال در عرصه تولید فراهم میآورد و نشان میدهد که سلامت و امنیت کارگران، پیششرط پایداری اقتصادی و اجتماعی است.
پرسشهای مخاطبان
آیا کارگری که کمتر از میزان سابقۀ مقرر، یعنی بیست سال متوالی یا بیستوپنج سال متناوب، در مشاغل سخت و زیانآور اشتغال داشته است، میتواند از مزایای سنوات ارفاقی بهرهمند شود؟
بله؛ مطابق قانون تفسیر جز (۱) بند «ب» تبصرۀ (۲) الحاقی مادۀ (۷۶) قانون … مصوب 29 شهریور 1390 مجلس شورای اسلامی، کارگرانی که به میزان کامل سنوات مذکور در مشاغل سخت و زیانآور فعالیت نکرده باشند، به ازای هر سال سابقۀ کمتر، معادل شش ماه به سوابق آنان افزوده میشود. بدیهی است که شرط سنی برای بهرهمندی از این مزایا اعمال میشود؛ بهنحویکه آقایان با سن پنجاه سال و خانمها با سن چهلوپنج سال امکان بازنشستگی خواهند داشت. شایان ذکر است که مجموع سوابق اصلی و ارفاقی، شرط حداقل سی سال سابقه برای بازنشستگی این گروه از کارگران را تشکیل میدهد.
در چه شرایطی سابقۀ متوالی به سابقۀ متناوب تبدیل میشود و کارگر ملزم به احراز بیستوپنج سال سابقه خواهد بود؟
بنا بر تصویبنامۀ شمارۀ ۷۹۱۰۲/ت۵۰۵۲۵هـ مورخ 14 تیر 1393 هیأت وزیران، هرگونه توقف در اشتغال به مشاغل سخت و زیانآور به مدت بیش از یک سال (۳۶۵ روز) توالی سابقه را مختل میسازد و برای بهرهمندی از مزایای این قانون، بیمهشده لازم است حداقل بیستوپنج سال کامل در مشاغل یادشده فعالیت کرده باشد. مصادیق این توقف عبارتاند از:
- مرخصی بدون حقوق به مدت یک سال یا بیشتر.
- اشتغال در مشاغل عادی به مدت یک سال یا بیشتر.
- عدم اشتغال بههردلیل بهمدت بیش از یک سال، با این استثنا که مواردی نظیر دریافت مقرری بیمۀ بیکاری مطابق شرایط قانونی، استفاده از غرامت دستمزد ایام بیماری و بارداری، یا تعطیلی کارگاه به سبب حوادث غیرمترقبه، از شمول این مقرره خارج هستند.
آیا کارگری که بهصورت عادی بازنشسته شده است، میتواند پس از بازنشستگی نسبت به سوابق خود در مشاغل سخت و زیانآور ادعای بهرهمندی از مزایای مربوطه، از جمله درخواست سنوات ارفاق داشته باشد؟
بر اساس رأی وحدت رویۀ شمارۀ ۲۲۵ مورخ 22 شهریور 1389 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، بازنشستگی عادی مانع از اعمال حقوق مکتسب و استفاده از مزایای ناشی از اشتغال در مشاغل سخت و زیانآور نیست. بدینترتیب بازنشسته میتواند بر اساس سوابق سخت و زیانآور خود، از امتیازات قانونی مربوطه بهرهمند شود.
چرا سازمان تأمین اجتماعی حق بیمۀ مربوط به مشاغل سخت و زیانآور را بهصورت ماهانه از کارفرما وصول نمیکند و دریافت آن را به پایان اشتغال و زمان بازنشستگی موکول میسازد؟ آیا بهتر نیست پرداخت این چهار درصد حق بیمۀ اضافی ماهانه انجام شود تا از ایجاد مشکلات و انباشت بدهی برای کارفرما یا پیمانکار جلوگیری شود؟
مطابق دادنامۀ وحدت رویۀ شمارۀ ۳۷۱-۳۷۲ مورخ 23 مرداد 1386 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری و با اتکا به مفاد قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور (قانون اصلاح تبصرۀ ۲ الحاقی مادۀ ۷۶ قانون اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصرۀ مادۀ ۷۶ قانون تأمین اجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و الحاق دو تبصره به مادۀ ۷۶ مصوب 30 بهمن 1379 مجلس شورای اسلامی)، پرداخت حق بیمۀ مشاغل سخت و زیانآور به زمان پایان خدمت و درخواست بازنشستگی بیمهشده موکول شده است و دریافت ماهانۀ آن فاقد وجاهت قانونی شناخته شده است.
متن رأی دیوان چنین است:
«طبق شق یک بند (ب) مادۀ واحدۀ قانون اصلاح تبصرۀ ۲ الحاقی به مادۀ ۷۶ قانون اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصرۀ مادۀ ۷۶ قانون تأمین اجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و الحاق دو تبصره به مادۀ ۷۶ مصوب ۱۳۷۱ مصوب ۱۳۸۰، افرادی که حداقل بیست سال متوالی و بیستوپنج سال متناوب در مشاغل سخت و زیانآور (مخل سلامت) اشتغال داشته و حق بیمۀ مدت مزبور را به سازمان پرداخته باشند، میتوانند تقاضای مستمری بازنشستگی نمایند. مستفاد از شق ۴ بند مذکور این است که از تاریخ تصویب قانون فوق، ۴ درصد به نرخ حق بیمۀ مقرر در قانون تأمین اجتماعی افزوده میشود، لیکن پرداخت این ۴ درصد اضافی توسط کارفرما بهصورت اقساطی یا یکجا، منوط به تقاضای مستمری بازنشستگی مشمولان قانون است. بنابراین بخشنامههایی که الزام کارفرما به پرداخت ۴ درصد حق بیمۀ اضافی قبل از تقاضای مستمری بازنشستگی را مقرر میسازند، خلاف هدف و حکم مقنن تشخیص داده میشوند.»
این رویۀ دیوان، مشکلات متعددی برای کارفرمایان، بیمهشدگان مشمول و سازمان تأمین اجتماعی ایجاد کرده و ضروری است که با اصلاح قانون یا تغییر نظر دیوان، این معضل مرتفع شود. پیشنهاد میشود پرداخت ۴ درصد حق بیمۀ مشاغل سخت و زیانآور ماهانه و بر اساس حقوق مشمولان قانون به سازمان واریز شود.
چنین روشی دارای چندین مزیت است:
۱. فرد مشمول، کارفرما و بیمهشده از ابتدا از وضعیت شغل خود به لحاظ سخت و زیانآور بودن یا نبودن مطلع خواهند شد.
۲. پرداخت ماهانۀ حق بیمه، از انباشت بدهی کارفرمایان جلوگیری کرده و بار سنگین پرداخت یکجای حق بیمه برای مدت بیست سال را از دوش آنان برمیدارد.
۳. شناسایی مشاغل سخت و زیانآور واقعیتر و شفافتر صورت میگیرد و اختیارات کمیتۀ شناسایی این مشاغل افزایش خواهد یافت.
۴. اختلافات ناشی از تغییر عناوین شغلی، که اکنون یکی از مناقشات میان جامعۀ کارفرمایی و سازمان تأمین اجتماعی است، از این پس منتفی و مرتفع خواهد شد.
پرداخت چهار درصد حق بیمۀ مربوط به مشاغل سخت و زیانآور بر عهدۀ چه کسی است؟
این مبلغ بر عهدۀ کارفرماست و پرداخت آن به سازمان تأمین اجتماعی در هنگام بازنشستگی کارگر صورت خواهد پذیرفت.
چنانچه بیمهشدهای برای انجام سفر حج واجب یک ماه مرخصی بدون حقوق دریافت کند، آیا توالی سابقۀ کار در مشاغل سخت و زیانآور وی مختل خواهد شد؟
مطابق رأی شمارۀ ۴۳۰ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، قانونگذار با توجه به ضرورت ادای فریضۀ حج واجب، بهعنوان یک تکلیف الهی، استفاده از یک ماه مرخصی استحقاقی یا بدون حقوق برای یک نوبت در کل مدت خدمت را برای هر کارگر به رسمیت شناخته و تأکید کرده است که چنین مرخصی توالی اشتغال در مشاغل سخت و زیانآور را مختل نمیسازد.
آیا استفاده از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور شامل کارگاههای خانوادگی نیز میشود؟
مطابق قانون کار، کارگاههای خانوادگی از شمول قانون کار خارج هستند؛ ازاینرو مشمولین قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور، که اختصاصاً شامل کارگران و تابعین قانون کار میشود، شامل کارگاههای خانوادگی نمیشوند. این رویه در دادنامههای شمارۀ ۵۱۵ مورخ 5 آبان 1387 و شمارۀ ۹۴۵ مورخ 5 اسفند 1392 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری نیز مورد تأیید قرار گرفته است.
آیا بیمهشدگان اختیاری و فعال در مشاغل آزاد میتوانند از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور بهرهمند شوند؟
قانون مشاغل سخت و زیانآور اختصاصاً شامل تابعین قانون کار است و به بیمهشدگان اختیاری یا خویشفرما که بدون کارفرما و با مسئولیت شخصی خود حق بیمه میپردازند، تعمیم نمییابد. این گروه از مشمولین، بهدلیل عدم تعلق به شمول قانون کار، از امتیازات بازنشستگی ناشی از مشاغل سخت و زیانآور محروم هستند و هیچگونه حق قانونی برای استفاده از این مقررات ندارند، زیرا قانونگذار مزایای یادشده را منحصراً برای کارگران تحت پوشش قانون کار مقرر داشته است.
