
سازمان تأمین اجتماعی در شرایطی که ناترازی مالی آن به علت بازنشستگیهای زودهنگام بیش از پیش تشدید شده، به دنبال راهکارهایی اصولی برای مهار این بحران است.در همین رابطه، مسئولان این سازمان در یک نشست مشترک با مسئولان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ،جزییات تفاهمنامه همکاری در حوزه بازرسی کار و مشاغل سخت و زیانآور را مورد بررسی قرار داد.
در این نشست که با حضور غلامحسین محمدی، سرپرست سازمان تأمین اجتماعی و «پروانه رضایی» معاون روابط کار وزارت کار برگزار شد، بر استفاده از ظرفیتهای مشترک برای پوشش موضوعات بازرسی و ساماندهی مشاغل سخت تأکید شد .
بازنشستگیهای زودهنگام در سازمان تأمین اجتماعی که در حال حاضر 51 درصد کل بازنشستگان این سازمان را به خود اختصاص دادهاند، مشکلاتی همچون ناترازی در منابع و مصارف را برای این نهاد بزرگ بیمهگر ایجاد کردهاند. البته ناگفته نماند که برخی از این بازنشستگان به ویژه در مشاغل سخت و زیانآور کمتر از 40 سال سن دارند و با 20 سال سابقه بیمهپردازی 30 سال حقوق را تا سالهای زیادی دریافت خواهند کرد.
سازمان تأمین اجتماعی به عنوان بزرگترین نهاد بیمهگر اجتماعی در حال حاضر بیش از 60 تا 70 درصد بازنشستگان و مستمریبگیران کشور را تحت پوشش دارد. به همین واسطه افزایش مصارف در این سازمان به دلیل تعداد بالای بازنشستگان با جامعه آماری 5 میلیون و 300 هزار نفر بسیار بیشتر از دیگر صندوقهای بازنشستگی است.
در همین ارتباط باید با سالمسازی محیط کار و کاهش مشکلات مربوط به مشاغل سخت و زیانآور در راستای کاهشی شدن مشکلات در حوزه بازنشستگیهای زودهنگام در سازمان تأمین اجتماعی اقدامات و برنامههای عملیاتی را انجام داد تا از میزان ناترازی منابع و مصارف این سازمان کاسته شود و هر سال با رشد مصارف و کاهش منابع مواجه نشود.
ضرورت همکاری بینبخشی و سرمایهگذاری در سالمسازی
حل مسأله سالمسازی محیطهای کارگاهی بدون همکاریهای بینبخشی امکانپذیر نیست. از این رو، بازرسی کارگاهی، بیمه و مشاغل سخت و زیانآور در چارچوب این تفاهمنامه قرار میگیرند و تشکیل کارگروه مشترک برای تسریع در اجراییسازی آن به عنوان یک ضرورت محسوب میشود.
بر اساس آمارهای موجود، تنها ۲.۸ درصد از کارگاهها استانداردسازی یا ایمنسازی را انجام دادهاند. این عدد نشاندهنده شکاف عمیق میان الزامات قانونی و وضعیت موجود است. در همین رابطه، بر ضرورت سرمایهگذاری در حوزه سالمسازی و استانداردسازی محیط کار تأکید میشود و هدفگذاری اصلی نیز بر کاهش حوادث ناشی از کار بیان میشود.
سرپرست سازمان تأمین اجتماعی در نشست یادشده با اشاره به توافق و تفاهمنامه مشترک سازمان تأمین اجتماعی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در خصوص همکاری بازرسان این وزارتخانه و سازمان تأمین اجتماعی بهمنظور استفاده از ظرفیتهای مشترک برای پوشش موضوعات بازرسی و مشاغل سخت و زیانآور بیان کرد: حل مسائل مذکور را از طریق تعامل و همکاری دنبال میکنیم.
وی با تأکید بر اقدامات مناسب حوزه روابط کار در این دوره نظیر همکاری و تعامل وزارت کار با تشکلها، به تصمیمسازیهای خوب در حوزه ایمنی و مشاغل سخت و زیانآور نیز اشاره کرد.
بحران بازنشستگی پیش از موعد و نقش مشاغل سخت و زیانآور
در حالی که هدف از تفاهمنامه مذکور مدیریت بهتر مشاغل سخت و زیانآور است، آمارهای رسمی از یک بحران جدی در صندوق تأمین اجتماعی حکایت دارد. طبق اعلام معاون بیمهای سازمان تأمین اجتماعی، در حال حاضر ۵۱.۴ درصد از کل بازنشستگان این سازمان را بازنشستگان پیش از موعد تشکیل میدهند .
این در حالی است که سهم بازنشستگان پیش از موعد از ۱۴ درصد در سال ۱۳۹۱ به بیش از ۵۱ درصد در سال جاری رسیده است. میانگین سن بازنشستگی در مشاغل سخت در ایران حدود ۴۵ سال است، در حالی که امید به زندگی به بیش از ۷۷ سال رسیده است. این بدان معناست که سازمان تأمین اجتماعی باید به طور میانگین بیش از ۳۰ سال مستمری به این افراد پرداخت کند، آن هم در شرایطی که نسبت پشتیبانی یعنی تعداد بیمهپرداز به مستمریبگیر به شدت کاهش یافته است .
هدفگذاری موثر سازمان تأمین اجتماعی در حوزه بازرسیها و حوادث کار، اهمیت سرمایهگذاری در راستای کاهش کل حوادث کار، ضرورت درنظر گرفتن مشوقهای حوزه بازرسی و پیشنهادات در خصوص راهکارهای توسعه بازرسیهای کار و کاهش آمار حوادث کار از دیگر موضوعات مطرح شده در این جلسه بود.
همچنین محمدی در ادامه، پیشنهاد تشکیل کارگروه مشترک برای اجراییسازی تفاهمنامه سازمان تأمین اجتماعی و وزارت کار برای تسریع و تسهیل عملیاتی کردن تفاهمنامه را ارائه کرد.
وی با تأکید بر اینکه افراد باید با کرامت و حقوق کامل، اشتغال بهکار داشته باشند، افزود: بازرسی کارگاهی، بازرسی بیمه، بازرسی مشاغل سخت و زیانآور در چارچوب تفاهمنامه مربوطه قرار میگیرند. سازمان تأمین اجتماعی امانتدار مردم است. در حوزه مشاغل سخت و زیانآور نیز این امانتداری به صورت ویژه مورد توجه است.
حل مسأله اجرای سالمسازی محیطهای کارگاهی از طریق همکاریهای بینبخشی و ضرورت سرمایهگذاری در حوزه سالمسازی و استانداردسازی محیط کار از دیگر در موارد مطرح شده در این نشست هماندیشی بود..
راهکارهای عملی برای کاهش روند افزایشی
کارشناسان و مسئولان برای کاهش آمار بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور، راهکارهایی را پیشنهاد میکنند. بازنگری در عناوین شغلی، الزام کارفرمایان به ایمنسازی و هدفگذاری برای کاهش حوادث به عنوان این راهکارها محسوب میشود.
همچنین در بررسی میدانی عناوین مشاغل سخت و زیانآور مطرح شده است که ملاک باید «شرایط محیط کاری» باشد نه صرفاً عنوان شغل، تا از سوءاستفادهها و بازنشستگیهای غیرضروری جلوگیری شود. از سویی دیگر طبق آییننامه اجرایی، کارفرمایان مکلف هستند ظرف دو سال از تاریخ تشخیص سخت و زیانآور بودن شغل، نسبت به ایمنسازی عوامل محیط کار مطابق استانداردها اقدام کنند تا صفت «سخت و زیانآور» از آن شغل حذف شود. این اقدام مستقیماً از خروج زودهنگام نیروی کار جلوگیری میکند.
البته ضرورت اقدامات حوزه کاهش حوادث کار از درون کارگاه، تصویب آییننامه معرفی نماینده کارگاهها در حوزه بازرسی کار و کاهش حوادث کار، آسیبشناسی گلوگاههای حادثهخیز در حوادث کار، توسعه ظرفیتهای آموزشی حوزه حوادث کار و تأثیرگذاری اقتصاد کارگاه در حوزه ایمنی نیز به عنوان موضوعات مهم در این زمینه به شمار میروند.
هدفگذاری کاهش حوادث ناشی از کار
همچنین با توجه به اینکه سالانه هزاران حادثه شغلی در کشور رخ میدهد که براساس برخی آمارها در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۶ هزار حادثهدیده را ثبت شده است، تمرکز بر کاهش حوادث از طریق بازرسیهای مؤثر و هدفمند میتواند از تبدیل نیروی کار سالم به فرد ناتوان یا بازنشسته زودهنگام جلوگیری کند .
طیق دادههای آماری و تشریح تکالیف قانونی مرتبط با ایمنسازی و سالمسازی محیط کار، در حال حاضر تنها ۲.۸ درصد کارگاهها استانداردسازی یا ایمنسازی را انجام دادهاند که این موضوع نشان از عدم توجه به سالمسازی محیط کار برای حذف صفت سخت و زیانآور است.
پروانه رضایی، معاون روابط کار وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز با اشاره به اینکه گفتوگوهای مرتبط با حوزه حوادث کار باید بر مبنای کارشناسی باشد، گفت: برای جلوگیری از حوادث کار نیازمند برنامهریزی هستیم. البته با توجه به حساسیت کار بازرسان کار و ضرورت همخوانی آن با پرداختیهای این حوزه، شناسایی خطر، اعلام و اقدام در این حوزه، حساسیت کار بازرسان کار را نشان میدهد.
معاون روابط کار وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی با تأکید بر اهمیت سالمسازی محیط کار کارگاهی در حوزه مشمولان سخت و زیانآور، اضافه کرد: هدفگذاری باید در راستای کاهش حوادث ناشی از کار تنظیم شوند؛ این مهم شامل مشوقهای حوزه بازرسی نیز میشود. باید با نگرش بهینهسازی محیط کار باید به سمت بازرسیهای موثر و مدیریت حوزه مشاغل سختوزیانآور حرکت کنیم.
تفاهمنامه مشترک بازرسی کار و تأمین اجتماعی، در صورتی که با هدفگذاری دقیق بر کاهش حوادث و الزام واقعی کارفرمایان به ایمنسازی همراه شود، میتواند ابزاری کارآمد برای کاهش روند فزاینده بازنشستگیهای پیش از موعد باشد. اما بدون سرمایهگذاری جدی در سالمسازی محیط کار (که در حال حاضر تنها ۲.۸ درصد کارگاهها را شامل میشود)، صرفِ همکاری بینبخشی نمیتواند از فشار سنگین بر صندوق تأمین اجتماعی و خروج زودهنگام نیروی کار متخصص جلوگیری کند.
سازمان تأمین اجتماعی نیازمند اجرای طرحهای اصولی و عملیاتی برای مهار بحران بازنشستگیهای زودهنگام است که اجرای برخی از اینگونه طرحها میتواند برخی از مشکلات سازمان را کاهش دهد. البته با توجه به روند پیری جمعیت و رشد سالمندان، باید مقدمات اجرای راهکارهای عملیاتی برای رفع ناترازیها و رشد بازنشستگیهای زودهنگام را فراهم کرد.