نقش سازمان‌های تأمین اجتماعی در جوامع رو به سالمندی

سالمندی جمعیت یک واقعیت جهانی است و تقریباً همه کشورها یکی از سریع‌ترین گذارهای جمعیتی را تجربه می‌کنند که اساساً زمینه عملکرد نظام‌های تأمین اجتماعی را تغییر می‌دهد. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در دسامبر ۱۹۹۰، اول اکتبر (۹ مهرماه) هرسال را به عنوان روز جهانی سالمند نام‌گذاری کرد. در جمهوری اسلامی ایران که به دلیل آموزه‌های دینی و جایگاه ویژه سالمندان در خانواده و جامعه، بزرگداشت مقام سالمند به صورت هفته ملی برگزار می‌شود، شعار هفته ملی سالمندان (4 تا 10 مهر 1405) به این شرح اعلام شده است: «عصر زندگی طولانی‌تر؛ بازاندیشی در نظام‌ها برای زندگی بهتر».

جمهوری اسلامی ایران با چنان سرعتی به سوی سالمندی جمعیت حرکت می‌کند که سهم جمعیت ۶۰ ساله و بالاتر از 7‏/11 میلیون نفر در سال 2۰25 به 4‏/31 میلیون نفر در سال 2۰5۰ افزایش می‌یابد؛ یعنی حدود 69‏/2 برابر می‌شود. در همین مدت، جمعیت ۸۰ ساله و بالاتر از 1‏/1 میلیون به 9‏/4 میلیون نفر خواهد رسید؛ یعنی بیش از 27‏/4 برابر می‌شود و رتبه ایران از نظر سهم جمعیت سالمند، از 91 به 5۶ در میان 195 کشور تغییر می‌کند.

چالش اصلی امروز صرفاً تعداد سالمندان نیست، بلکه شتاب چشمگیر سالمندی جمعیت است که در سال‌های آینده به خدمات سالمندی از جمله حمایت‌های اجتماعی، مزایای بازنشستگی، خدمات درمانی، توانبخشی، مراقبت بلندمدت، خدمات در منزل و حمایت خانواده‌ها نیاز خواهد داشت. در پاسخ به این تقاضا و تأمین نیازهای نوظهور، نقش سنتی سازمان‌های تأمین اجتماعی نیز باید از مسیر طراحی و اجرای اقدامات ابتکاری و نوآوری‌های اجتماعی، در حمایت از جامعه و ترویج سالمندی سالم تحول یابد.

یافته‌های کلیدی از تجربیات بین‌المللی
سازمان‌های تأمین اجتماعی می‌توانند در چارچوب سیاستی چندبعدی در جهت حفظ کرامت، ارتقاء کیفیت زندگی، مشارکت اجتماعی، روابط بین نسلی، ادغام نظام سلامت، حمایت اجتماعی و خدمات مراقبتی برای ارتقاء رفاه سالمندان اقدام کنند. مجموعه رهنمودهای اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی در زمینه «راهکارهای مدیریتی و اجرایی خدمات مراقبت بلندمدت» از توسعه سیستم‌های مراقبتی و استراتژی‌های ملی برای مقابله با چالش‌های ناشی از سالمندی جمعیت پشتیبانی می‌کند. این رهنمود بر نیاز به راه‌حل‌های اجرایی متناسب با کشورها و مناطق مختلف تأکید دارد و بر اهمیت ارائه طیف گسترده‌ای از خدمات مراقبت بلندمدت، از جمله توانبخشی یکپارچه و رویکردهای نوآورانه، شامل شبکه‌ای از ارائه‌دهندگان خدمات واجد شرایط و تضمین ارائه مراقبت با کیفیت بالا صحه می‌گذارد.

تجربیات سازمان‌های عضو اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی (ایسا) در سال ۲۰۲۶ شامل شش ابتکار کلیدی است:
۱‏-  طرح مشارکت بین نسلی (Espacio Zuviría) آرژانتین: این طرح با هدف بازسازی پیوندهای اجتماعی و کاهش انزوا از طریق مشارکت بین‌نسلی انجام می‌شود و به چالش رشد انزوای اجتماعی و تضعیف روابط حرفه‌ای و اجتماعی به ویژه در میان اعضای مسن‌تر و بازنشسته پاسخ می‌دهد. این پروژه شامل یک فضای فیزیکی چندمنظوره است که در آن اعضای فعال، بازنشستگان و خانواده‌های آنها می‌توانند در طیف وسیعی از فعالیت‌ها از جمله تئاتر، موسیقی، نویسندگی و ورزش بدنی شرکت کنند. یکی از ویژگی‌های متمایز این طرح، مدل حاکمیت مشارکتی آن است.

در نتیجه: شرکت‌کنندگان از بهبود رفاه عاطفی، ارتباط اجتماعی و حس تعلق خبر می‌دهند.

۲‏-  برنامه بین‌نسلی کلمبیا: سازمان بازنشستگی کلمبیا یک برنامه سراسری داوطلبانه بین‌نسلی را برای رسیدگی به افزایش سطح انزوای اجتماعی، تنهایی و قطع ارتباط بین‌نسلی اجرا کرد. این برنامه بر اساس سه عنصر مکمل پایه‌ریزی شده است: طراحی روش‌شناسی، مشارکت‌های استراتژیک و شبکه‌های داوطلبانه. در هسته آن یک مدل یادگیری متقابل وجود دارد که در آن شرکت‌کنندگان در تمام سنین، هم یادگیرنده و هم مشارکت‌کننده هستند.

در نتیجه: ۲۵۲ داوطلب در مناطق مختلف بسیج شدند و بیش از ۱۸۰۰ نفر از ذی‌نفعان مستقیم تحت پوشش قرار گرفتند.

۳‏-  برنامه صندوق بیمه اجتماعی کاستاریکا: این صندوق یک برنامه میان‌رشته‌ای را برای رسیدگی به شیوع فزاینده اختلال شناختی خفیف در میان سالمندان اجرا کرد. این طرح، خدمات متعددی ‏- از جمله روان‌شناسی، طب سالمندان، تغذیه و فیزیوتراپی ‏- را برای رسیدگی به ابعاد شناختی، جسمی، عاطفی و اجتماعی پیری ادغام می‌کند. نوآوری کلیدی، روش‌شناسی مشارکتی و همدلانه این برنامه است.
در نتیجه: شرکت‌کنندگان از برنامه رضایت داشتند و تمایل خود را برای ادامه تمرینات در خانه ابراز کردند.

۴‏- پویش‌های ارتباطی کاستاریکا: اداره مستمری و بازنشستگی اتحادیه ملی معلمان، مجموعه‌ای از پویش‌های ارتباطی را برای تغییر برداشت‌ها از سالمندی و پرداختن به تبعیض سنی و عدم به رسمیت شناختن حقوق سالمندان راه‌اندازی کرد. این پویش‌ها با مشارکت سالمندان به عنوان شخصیت‌های اصلی، شنیده شدن صدا و دیده شدن تصویر آنها را تقویت و به توانمندسازی آنها کمک می‌کنند.

در نتیجه: پویش اصلی به ۲۵۳۰۰۰ نفر و یک پویش ثانویه به بیش از ۱۵۰۰۰۰ نفر رسید.

۵‏-  نظام مراقبت بلندمدت یکپارچه مکزیک: مؤسسه تأمین اجتماعی، نظام مراقبت بلندمدت یکپارچه را به عنوان بخشی از یک رویکرد جامع به سالمندی برنامه‌ریزی کرده است. این مدل شامل شش جزء کلیدی است: برنامه‌های سالمندی فعال، خدمات اجتماعی و تفریحی، باشگاه‌های اجتماعی، مراکز مراقبت روزانه، آموزش مراقبان و پلتفرم‌های یادگیری دیجیتال.
در نتیجه: ۳۱۰۸۶۹ نفر در برنامه‌های سالمندی فعال و ۵۵۷۹ نفر در باشگاه‌های سالمندان شرکت کردند.

۶‏-  برنامه مراقبت در منزل مکزیک: این برنامه یک مدل مراقبت مبتنی بر فرد و مبتنی بر خانه را معرفی می‌کند که حمایت‌های پزشکی، روانی و اجتماعی را ادغام می‌کند. تیم‌های چندرشته‌ای خدمات را مستقیماً در خانه ارائه می‌دهند و تداوم مراقبت را تضمین کرده و نیاز به مراجعه به بیمارستان را کاهش می‌دهند.
در نتیجه: ۷۱۰۶۵ ویزیت تجمعی مراقبت در منزل (۲۰۱۵‏-۲۰۲۴) و ۲۸۹۰ ویزیت مراقبت در منزل در سال ۲۰۲۵ انجام شد.

توصیه‌های سیاستی:
۱‏- توسعه رویکردهای چندبعدی: تجربیات ارائه شده نشان می‌دهد که پاسخ‌های موفقیت‌آمیز به سالمندی، طراحی فردمحور، مشارکت فعال، ارتباط اجتماعی و هماهنگی نهادی را ترکیب می‌کنند و توسط رویکردهای بین‌رشته‌ای و ظرفیت‌سازی پشتیبانی می‌شوند.

۲‏- تقویت مشارکت اجتماعی و انسجام اجتماعی: بازسازی پیوندهای اجتماعی و تقویت تعامل بین‌نسلی برای کاهش انزوا و بهبود رفاه ضروری است.

۳‏- ادغام سلامت و مراقبت بلندمدت: برنامه‌هایی که به پیشگیری از بیماری‌های شناختی، وابستگی و حمایت از مراقبان از طریق مدل‌های مراقبتی به طور فزاینده یکپارچه می‌پردازند، باید در اولویت قرار گیرند.

۴‏- تأکید بر هماهنگی و حکمرانی نهادی: ادغام خدمات و بازیگران کلید دستیابی به تأثیر پایدار است. چه از طریق سیستم‌های ملی، مشارکت‌ها یا سازوکارهای هماهنگی داخلی.

۵‏- استفاده از فناوری و ارتباطات: ساده‌سازی فرآیندهای درخواست، افزایش ارتباط بین ارائه‌دهندگان و ذی‌نفعان از طریق فناوری و استفاده از شبکه‌های منطقه‌ای برای بهبود دسترسی به مراقبت.

تجربیات ارائه شده نشان می‌دهد که پاسخ‌های موفقیت‌آمیز به سالمندی، طراحی فردمحور، مشارکت فعال، ارتباط اجتماعی و هماهنگی نهادی را ترکیب می‌کنند و توسط رویکردهای بین‌رشته‌ای و ظرفیت‌سازی، پشتیبانی می‌شوند. از آنجایی که سالمندی همچنان به تغییر شکل جوامع در سراسر جهان ادامه می‌دهد، این ابتکارات تجربیات ارزشمندی را برای توسعه نظام‌های تأمین اجتماعی یکپارچه، فراگیر و پایدار ارائه می‌کنند که رفاه و کرامت را در طول دوره زندگی افزایش می‌دهند.