تامین ۲۴
پایگاه خبری رفاه و تأمین اجتماعی
به گزارش تأمین 24، زمانی که ۵۲ درصد بازنشستگان سازمان تأمین اجتماعی را افراد بازنشسته در بازنشستگیهای پیش از موعد به ویژه مشاغل سخت و زیانآور شامل میشود، همین مسأله به عنوان زنگ خطر ناترازی منابع و مصارف به عنوان بزرگترین چالش به شمار میرود. به نوعی میتوان گفت که مشاغل سخت و زیانآور که ۲۲ درصد بازنشستگان این نهاد را تشکیل میدهند، منجر به کاهش سن بازنشستگی به ۴۰ سال شده است.
شاید اگر راهکارهای نجات سازمان تأمین اجتماعی همچون اصلاحات بیمهای، رشد شمار بیمهشدگان برای تأمین منابع پایدار، سالمسازی محیط کار برای جلوگیری از افزایش تعداد بازنشستگان مشمول مشاغل سخت و زیانآور، نظارت بیشتر بر کارگاههای تولیدی و محیط کار کارگران، از وعدهای ناتمام به اجرا برسد، بسیاری از مشکلات فعلی سازمان در تأمین منابع حل و ایفای بهتر و باکیفیتتر خدمات محقق خواهد شد.
به نوعی میتوان گفت که آینده تأمین اجتماعی در گرو اصلاحات ساختاری است زیرا قانون سازمان از سال 1354 تاکنون بدون بازنگری مانده و اصلاحات اصولی و ساختاری میتواند تأمین اجتماعی را از این مشکلا و چالشهای پیشرو به ویژه در حوزه بازنشستگیها نجات دهد.
22 درصد بازنشستگان؛ مشاغل سخت و زیانآور
سازمان تأمین اجتماعی به عنوان بزرگترین نهاد بیمهای کشور، با چالش جدی ناترازی منابع و مصارف مواجه است. بخش عمدهای از این ناترازی ناشی از بازنشستگیهای پیش از موعد، به ویژه در قالب مشاغل سخت و زیانآور است. آمارها نشان میدهد که بیش از نیمی از بازنشستگان این سازمان یعنی حدود ۵۲ درصد را بازنشستگان پیش از موعد تشکیل میدهند و ۲۲ درصد از کل بازنشستگان مربوط به مشاغل سخت و زیانآور هستند.
این روند، سن مؤثر بازنشستگی را به حدود ۴۰ سال کاهش داده و پایداری مالی سازمان تأمین اجتماعی را به شدت تهدید میکند. بررسی ابعاد این مسأله حاکی از مغایرت این نوع بازنشستگیها با اهداف کلان سازمان دارد، البته وضعیت نامناسب سالمسازی محیط کار توسط کارفرمایان با ارائه راهکارهای عملی میتواند به این موضوع کمک کند.
محمدرضا رخشانیمقدم، مدیرکل سابق مستمریهای سازمان تأمین اجتماعی پیشتر در گفتوگو با تأمین 24 در همین ارتباط و با نگاهی به فعالیتهای سخت و زیانآور در سازمان تأمین اجتماعی گفت: کارهای سخت و زیانآور کارهایی است که در آنها عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی، بیولوژیکی محیط کار غیراستاندارد است و در اثر اشتغال کارگر در آن محیط کاری، مشکلاتی به مراتب بالاتر از ظرفیتهای طبیعی جسمی و روانی در آن فرد ایجاد میشود و نتیجه آن بیماری شغلی و عوارض ناشی از آن است که البته میتوان با بکارگیری تمهیدات فنی، مهندسی، بهداشتی، ایمنی و غیره صفت سخت و زیانآور آن مشاغل را کاهش داده یا حذف کند.
رخشانیمقدم افزود: براساس آخرین گزارشهای آماری، نرخ بازنشستگی پیش از موعد در سنوات اخیر روند صعودی داشته به گونهای که از سال 1399 تعداد بازنشستگان پیش از موعد از بازنشستگان عادی پیشی گرفته است و از مجموع تعداد بازنشستگان کل کشور در پایان سال 1403 که معادل سه میلیون و 41 هزار و 550 نفر است، حدود 670 هزار بازنشسته پیش از موعد در مشاغل سخت و زیانآور هستند که آماری تکاندهنده محسوب میشود و حدود 22 درصد از مجموع بازنشستگان را تشکیل میدهند.
سهم بالای بازنشستگیهای پیش از موعد
حال در چنین شرایطی سهم بالای بازنشستگیهای پیش از موعد با عدد ۵۲ درصد از کل بازنشستگان سازمان تأمین اجتماعی، عددی سنگین را نشان میدهد که نشان از عدم تعادل در چرخه ورودیها یعنی بیمهشدگان و خروجیها با آمار بالای بازنشستگان دارد. این آمار نشاندهنده خروج زودهنگام نیروی کار از چرخه بیمهپردازی و ورود به چرخه مستمریبگیری است.
البته سهم مشاغل سخت و زیانآور از این مدل بازنشستگیها نیز جای سوال دارد زیرا در حال حاضر ۲۲ درصد از بازنشستگان سازمان تأمین اجتماعی مربوط به مشاغل سخت و زیانآور هستند. این در حالی است که سهم این مشاغل از کل نیروی کار بیمهشده بسیار کمتر است و نشاندهنده تمرکز بالای بازنشستگی پیش از موعد در این گروه است.
از طرفی دیگر به دلیل بازنشستگیهای پیش از موعد و سخت و زیانآور، سن مؤثر بازنشستگی به حدود ۴۰ سال رسیده است. این در حالی است که سن قانونی بازنشستگی معمولاً بالاتر از ۶۰ سال است و این شکاف، فشار مضاعفی بر منابع سازمان تأمین اجتماعی وارد میکند.
رخشانیمقدم در ارائه دستهبندی مشاغل سخت وزیانآور نیز اینگونه توضیح داد و گفت: به موجب آییننامه اجرایی مشاغل سخت و زیانآور مصوب 26 اسفندماه سال 1385، کارهای سخت و زیانآور به 2 گروه «الف» و «ب» تقسیم میشوند. منظور از گروه «الف» مشاغلی است مه صفت سخت و زیانآوری با ماهیت شغل وابستگی دارد اما میتوان با بکارگیری تمهیدات بهداشتی، ایمنی و تدابیر مناسب توسط کارفرما، سختی و زیانآوری آنها را حذف کرد.
وی ادامه داد: اما گروه «ب» شامل مشاغلی است که ماهیتا سخت و زیانآور هستند و با بکارگیری تمهیدات بهداشتی، ایمنی و تدابیر فنی اگرچه صفت سخت و زیانآور قابل کاهش است، اما کماکان سخت و زیانآوری آنها حفظ میشود. بررسی مشاغل سخت و زیانآور و تعیین گروه شغلی در صلاحیت کمیتههای بدوی و تجدیدنظر استانی مستقر در ادارات تعاون، کار و رفاه اجتماعی بوده و سیاستگذاری کشوری کارهای سخت و زیانآور و نظارت بر کمیتههای مذکور نیز برعهده شورای عالی حفاظت فنی است.
وی درباره تعداد بالای درخواستها و بازنشستگیهای برقرار شده در مشاغل سخت و زیانآور و مغایرت آنها با اهداف و نیات اصلی تصویب قانون است افزود: اهداف قانونگذار از تصویب قانون بازنشستگی سخت و زیانآور مواردی مانند حفظ حقوق کارگران، صیانت از نیروی کار، سالمسازی محیط کار، اشتغالزایی و رونق تولید بوده است.
این کارشناس حوزه مستمریها بیان کرد: به استناد قانون موضوعه، کارفرمایان کارگاههایی که مشاغل آنها به عنوان سخت و زیانآور شناخته شده است، مکلفند ظرف 2 سال از تاریخ ابلاغ تصمیم قطعی کمیتههای سخت و زیانآور نسبت به ایمنسازی عوامل و شرایط محیط کار اقدام کنند. در همین راستا جهت کاهش و یا حذف صفت سخت و زیانآور و همچنین ایمنسازی و بهسازی محیط کار تدابیر لازم در قانون پیشبینی شده است.
مغایرت بازنشستگیهای پیش از موعد با اهداف تأمین اجتماعی
مدل بازنشستگیهای پیش از موعد چندین نمونه مشکل را همچون ناترازی منابع و مصارف، مغایرت با اهداف پایداری منابع مالی و کاهش بهرهوری نیروی کار را به دنبال میکند. بازنشستگی پیش از موعد باعث میشود که فرد سالهای کمتری حق بیمه پرداخت کند و سالهای بیشتری مستمری دریافت کند. این موضوع مستقیماً ناترازی منابع و مصارف سازمان تأمین اجتماعی را تشدید میکند و سهم عمدهای در بحران مالی این نهاد دارد.
با توجه به اینکه هدف اصلی سازمان تأمین اجتماعی، حفظ تعادل بین منابع و مصارف و تضمین پایداری بلندمدت این نهاد بزرگ بیمهگر است. بازنشستگیهای پیش از موعد، به ویژه در قالب مشاغل سخت و زیانآور، این هدف را تضعیف میکند. همچنین خروج زودهنگام نیروی کار ماهر و باتجربه، به کاهش بهرهوری و افزایش هزینههای جایگزینی نیروی کار منجر میشود.
رخشانیمقدم افزود: به دلیل عدم وجود ضمانت اجرایی، تکالیف تعیین شده توسط مراجع ذیربط به صورت جامع و کامل محقق نشده است و از سوی دیگر وجود اشکالاتی در زمینه تایید سختی کار مشاغل در کمیتههای استانی و همچنین مبالغ ناچیز هزینههای پیشبینی شده مقرر در قانون برای کارفرما، باعث شده است رفع صفت سخت و زیانآور مشاغل توسط کارفرمایان عملا مغفول واقع شده که این موضوع و همچنین دلایلی چون سنوات بیمهپردازی کمتر، دریافت مستمری در مدت زمان طولانیتر با مبالغ مستمری و مزایای بالاتر، موجب بروز چالشهایی در مدیریت منابع و مصارف سازمان و به تبع آن تغییراتی در نسبت پشتیبانی سازمان تأمین اجتماعی به عنوان بزرگترین سازمان بیننسلی بیمهگر کشور خواهد شد.
وی در پاسخ به این سوال که سن بازنشستگی در مواردی به حدود 40 سال یا کمتر رسیده و گاهی نیروی کار در اوج تجربه، مهارت و تخصص از بازار کار خارج میشود، نیز گفت: سن بازنشستگی به عنوان یکی از شاخصهای پارامتریک در محاسبات بیمهای، در بسیاری از کشورها متناسب با سن امید به زندگی افزایش یافته است اما در ایران با وجود افزایش سن امید به زندگی، سن بازنشستگی کماکان بدون تغییر باقی مانده و حتی به دلیل تصویب قوانین بازنشستگی پیش از موعد از جمله قانون مشاغل سخت و زیانآور، سن بازنشستگی موثر هم کاهش یافته است.
وی ادامه داد: به طوری که میانگین سن بازنشستگان مشاغل سخت و زیانآور در پایان سال 1404 معادل 49.7 سال بوده که درصدی از این آمار متعلق به افراد 35 تا 39 سال نیز است، از اینرو عدم احتساب سن مقرر جهت اجرای این قانون، منجر به بازنشستگی برخی متقاضیان در سنین پایین و متعاقبا اشتغال دوباره آنان پس از بازنشستگی به طور غیررسمی میشود که این امر موجب کاهش فرصت اشتغال برای جوانان خواهد شد.
سالمسازی محیط کار؛ وظیفه کارفرمایان
حال در چنین شرایطی که روند رشد بازنشستگان پش از موعد به ویژه مشاغل سخت و زیانآور به تندی پیش میرود و حتی باعث پیشی گرفتن مصارف از منابع شده است، یکی از الزامات قانونی کارفرمایان سالمسازی محیط کار است که باید برای رفع بسیاری از این مشکلات، این موضوع به خوبی دنبال شود.
طبق قانون، کارفرمایان موظف هستند برای سالمسازی محیط کار و کاهش خطرات شغلی اقدام کنند تا نیاز به بازنشستگی پیش از موعد کاهش یابد. آمارها نشان میدهد که سالمسازی محیط کار به حدود چند درصد بسیار پایین رسیده است و این موضوع نشاندهنده عدم اجرای کامل تعهدات کارفرمایان و ضعف نظارت سازمانهای مربوطه است.
پیامدهای این مسأله نیز منجر به تداوم وضعیت نامناسب محیطهای کار، افزایش تقاضا برای بازنشستگی پیش از موعد و تداوم چرخه معیوب ناترازی منابع میشود.
پیامدهای کلان بازنشستگیهای پیش از موعد
مهمترین پیامدهای کلان بازنشستگیهای پیش از موعد برای سازمان تأمین اجتماعی میتواند موضوعاتی همچون افزایش هزینههای مستمری و فشار مضاعف بر بودجه سازمان، کاهش نسبت پشتیبانی با کاهش تعداد بیمهپردازان به ازای هر مستمریبگیر، تشدید بحران صندوقهای بازنشستگی و تهدید پایداری مالی بلندمدت و در نهایت کاهش انگیزه برای ماندن در کار و افزایش تمایل به خروج زودهنگام از چرخه کار باشد.
پیشنهادات و راهکارها
از مهمترین راهکارها و پیشنهادات برای عبور از بحران بازنشستگیهای پیش از موعد میتوان به اصلاح قوانین و مقررات، نظارت بر سالمسازی محیط کار، توانمندسازی و بازآموزی نیروی کار، اصلاح ساختار مالی سازمان و فرهنگسازی و اطلاعرسانی اشاره کرد.
در بخش اصلاح قوانین و مقررات باید مواردی همچون بازنگری در معیارهای تشخیص مشاغل سخت و زیانآور و سختگیری بیشتر در تأیید آنها، افزایش سن بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور با لحاظ کردن سنوات ارفاقی کمتر و در نهایت ایجاد سازوکار تشویقی برای ماندن در کار (مانند افزایش مستمری برای هر سال تأخیر) انجام شود.
همچنین در حوزه نظارت بر سالمسازی محیط کار؛ الزام کارفرمایان به ارائه گزارشهای دورهای از اقدامات سالمسازی، اعمال جریمههای سنگین برای کارفرمایانی که تعهدات خود را اجرا نمیکنند و در نهایت ایجاد سامانه نظارتی یکپارچه برای پایش مستمر محیطهای کار ضروری به نظر میرود.
با توانمندسازی و بازآموزی نیروی کار، ارائه دورههای بازآموزی برای کارگران مشاغل سخت و زیانآور جهت انتقال به مشاغل سبکتر و حمایت از کارفرمایان برای جابهجایی نیروی کار به جای بازنشستگی پیش از موعد نیاز است.
از سویی دیگر با اصلاح ساختار مالی سازمان تأمین اجتماعی، تنوعبخشی به منابع درآمدی سازمان، افزایش سهم دولت در پرداخت تعهدات خود به سازمان و سرمایهگذاری پایدار منابع سازمان برای جبران کسریها محقق میشود. در نهایت با فرهنگسازی و اطلاعرسانی، آگاهیبخشی به بیمهشدگان درباره پیامدهای بلندمدت بازنشستگی پیش از موعد و تشویق به ماندن در کار و افزایش سنوات بیمهپردازی صورت میگیرد.
مدیرکل سابق امور مستمریهای سازمان تأمین اجتماعی با ارائه پیشنهادات و راهکارهایی درباره کاهش تبعات ناشی از اشتغال در مشاغل سخت و زیانآور نیز گفت: ارتقای سطح سلامتی بیمهشدگان با توجه به نقش موثر آنان در توسعه اقتصادی و افزایش بهرهوری از درجه اهمیت بالایی در سازمان تأمین اجتماعی برخوردار است و باید از همه ظرفیتهای قانونی موجود در این زمینه استفاده کرد.
رخشانیمقدم بیان کرد: فراهم نکردن تمهیدات ایمنی و بهداشتی در راستای سالمسازی محیط کار و صرفا اعطای سنوات ارفاقی بدون اعمال حداقل شرط سنی، در بلندمدت علاوه بر فرسودگی جسمی و روحی کارگر، کارفرما را نیز با مشکلات عدیدهای از جمله خروج زودهنگام نیروی کار مجرب از چرخه تولید مواجه خواهد کرد. بنابراین انجام اصلاحات پارامتریک در قانون و آییننامه اجرایی در نیل به مقصود قانونگذار ضرورتی انکارناپذیر به نظر میرسد.
بازنشستگیهای پیش از موعد، به ویژه در قالب مشاغل سخت و زیانآور، به یکی از اصلیترین چالشهای سازمان تأمین اجتماعی تبدیل شده است. سهم بالای این نوع بازنشستگیها یعنی ۵۲ درصد کل و ۲۲ درصد مشاغل سخت و زیانآور، کاهش سن مؤثر بازنشستگی به حدود ۴۰ سال و ناترازی شدید منابع و مصارف، ضرورت اصلاحات فوری و ساختاری را نمایان میکند.
اجرای راهکارهای پیشنهادی، از جمله اصلاح قوانین، نظارت بر سالمسازی محیط کار، توانمندسازی نیروی کار و اصلاح ساختار مالی سازمان، میتواند به کاهش فشار بر منابع و تضمین پایداری بلندمدت سازمان تأمین اجتماعی کمک کند.
