معماری مالی تامین اجتماعی در جهان؛ جایگاه ایران کجاست؟

نحوه تأمین مالی نظام‌های بیمه‌ای و بازنشستگی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های پایداری اقتصادی، عدالت اجتماعی و کارآمدی بازار کار در هر کشوری است. ترکیب سهم بیمه‌شده، کارفرما و دولت نه‌تنها ساختار مالی این نظام‌ها را مشخص می‌کند، بلکه بر متغیرهای کلیدی مانند میزان پوشش بیمه‌ای، تعادل منابع و مصارف صندوق‌ها، و سطح حمایت اجتماعی نیز اثر مستقیم دارد. از این رو، بررسی تطبیقی سهم هر یک از این شرکای اجتماعی در کشورهای مختلف می‌تواند جایگاه نظام بیمه‌ای ایران و میزان مشارکت در بین کشورهای مختلف را نشان دهد..

داده‌های مورد بررسی مربوط به مجموعه‌ای از کشورهای اروپایی، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، آسیا و اقیانوسیه است و نشان می‌دهد که اگرچه در ظاهر نظام‌های بیمه‌ای بر پایه حق‌بیمه تعریف می‌شوند، اما در عمل برخی از کشورها برای حفظ پایداری مالی و پوشش گروه‌های خاص، از مداخله فعال دولت و منابع مالیاتی نیز استفاده می‌کنند.

نمودار ذیل ترکیب تشکیل دهنده سهم بیمه شده، کارفرما و دولت در کشورهای مورد بررسی را نشان می‌دهد.

توجه: در ایران هرچند سهم جداگانه‌ای برای بازیگران مشخص نشده، اما بر اساس عرف به منظور نرمال سازی، نرخ حق بیمه صرفا برای تعهدات بلندمدت آورده شده است. (5 درصد سهم بیمه شده، 14درصد سهم کارفرما، 2 درصد سهم دولت).

سهم بیمه‌شده

سهم بیمه‌شده در کشورهای مورد بررسی دامنه‌ای نسبتاً گسترده دارد. در یک سر طیف، کشورهایی مانند نیوزلند و استونی قرار دارند که سهم بیمه‌شده در آن‌ها صفر است؛ در سر دیگر، شیلی با 20 درصد بالاترین سهم را از بیمه‌شده دریافت می‌کند. در بین این دو نقطه، بخش بزرگی از کشورها در بازه‌ای بین 4 تا 11 درصد قرار دارند. ایران با 5 درصد سهم بیمه‌شده، در محدوده میانی این توزیع قرار می‌گیرد.

بررسی داده‌ها سه الگوی اصلی را در سهم بیمه‌شده نشان می‌دهد:

·       الگوی سهم پایین یا صفر: مانند نیوزلند، استونی، مکزیک و ایسلند، این کشورها از منابع عمومی و مالیات استفاده می‌کنند.

·       الگوی سهم متوسط: مانند ایران، آلمان، ژاپن، کانادا، آمریکا و سوئد، در این کشورها سهم بیمه‌شده معمولاً در حدود 5 تا 10 درصد است و با نوعی تعادل نسبی در ساختار مشارکت همراه است.

الگوی سهم بالا: مانند هلند، شیلی، اسلوونی و لهستان، در این کشورها بیمه‌شده مشارکت بالاتر و رقمی حدود 11 تا 20 درصد دارد.

سهم کارفرما

سهم کارفرما در داده‌ها از صفر درصد تا حدود 24 درصد متغیر است. کمترین مقدار مربوط به کشورهایی مانند نیوزلند و شیلی است و بیشترین مقدار در لتونی مشاهده می‌شود. در شیلی سهم کارفرما توسط دولت پرداخته می‌شود و در کشوری مانند نیوزلند تمام تامین مالی بر عهده دولت است. در این میان، بسیاری از کشورهای اروپای جنوبی و شرقی سهم‌ نسبتاً بالایی برای کارفرما در نظر گرفته‌اند. ایران با 14 درصد سهم کارفرما، در بخش میانی توزیع قرار دارد.

از حیث حق بیمه سهم کارفرمائی، کشورها در چند دسته قابل شناسایی‌اند:

·       کشورهای با سهم پایین: مانند کانادا، آمریکا، ژاپن، آلمان، سوئیس و کره جنوبی

·       کشورهای با سهم متوسط: مانند ایران، فنلاند، نروژ، فرانسه، انگلیس و ترکیه

کشورهای با سهم بالا: مانند لتونی، ایتالیا، پرتغال، اسپانیا، لیتوانی و جمهوری چک

سهم دولت

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این گزارش آن است که سهم دولت را نمی‌توان فقط با اعداد ثابت سنجید. کشورهایی که در ادبیات مورد بررسی برای دولت سهم مشخصی تعیین شده است، در الگویی به این شرح می باشد: در برخی کشورها مانند نیوزلند، ترکیه و لوکزامبورگ سهم دولت به‌صورت شفاف و عددی بیان شده است؛ اما در بسیاری دیگر، اگرچه سهم مستقیم دولت به‌صورت درصد ثابت ثبت نشده، یافته‌ها نشانگر آن است که دولت در عمل نقش محوری دارد.

برای نمونه، دولت در برخی کشورها:

·       کسری صندوق‌ها را جبران می‌کند؛

·       حق بیمه بیکاران، دانشجویان، مراقبان، والدین یا گروه‌های کم‌درآمد را می‌پردازد؛

·       حداقل مستمری تضمینی را تأمین می‌کند؛

·       هزینه‌های اداری و مزایای خاص را پوشش می‌دهد؛ و

·       از طریق مالیات عمومی، پشتیبان اصلی نظام بازنشستگی است.

جدول زیر میزان مشارکت در نظام های مستمری کشورهای مختلف (درصد سهم شرکای اجتماعی) را نشان می‌دهد.