آتیه‌نو بررسی می‌کند

بحران کرونایی صندوق بیمه بیکاری

بیکاری‌های دسته‌جمعی در مشاغل صنعتی و خدماتی در پایان اسفند و فروردین‌ماه سال گذشته به‌شدت بر مصارف صندوق بیمه بیکاری افزود، اما بحران صندوق بیمه بیکاری وقتی عیان‌تر می‌شود که بدانیم پیش از شیوع کرونا، نیز این صندوق حال و روز خوبی نداشته است.

تامین 24 /تعهدات صندوق بیمه بیکاری در شرایط امروز اقتصاد ایران که جمعیت زیادی در پی همه‌گیری کرونا به خیل بیکاران پیوسته‌اند، آنقدر برای جامعه مهم و حیاتی است که برهم خوردن تعادل منابع و مصارف آن می‌تواند نتایج اجتماعی تلخی به بار بیاورد. بیکاری‌های دسته‌جمعی در مشاغل صنعتی و خدماتی در پایان اسفند و فروردین‌ماه سال گذشته به‌شدت بر مصارف صندوق بیمه بیکاری افزود، اما بحران صندوق بیمه بیکاری وقتی عیان‌تر می‌شود که بدانیم پیش از شیوع کرونا، نیز این صندوق حال و روز خوبی نداشته است.  اواخر بهمن ماه سال ۹۸ و پیش از شیوع کرونا، محمد شریعتمداری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی گفته بود: از کارفرمایان خواهش می‌کنیم تا جایی که امکان دارد از اخراج کارگران خودداری کنند و با حداقل‌ها آن‌ها را حفظ کنند.  او گفته بود که صندوق بیمه بیکاری با مخاطره جدی مواجه است و 2 هزار میلیارد تومان کسری دارد و ما با افزایش روز‌افزون تعداد بیکاران مواجه هستیم. نگهداری کارگرها در محیط کار با حداقل‌ها بهتر از اخراج است، بنابراین دولت باید در این زمینه کمک کند.  آن زمان وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی شرح داد: نسبت افراد بیکار رو به افزایش است و ما در سال ۸۰ نزدیک به ۹۳ هزار نفر بیکار را تحت پوشش داشتیم و در سال ۹۸ تعداد پوشش بیمه بیکاری ما به حدود ۲۵۰ هزار نفر افزایش یافته است.

 

ضربه کرونا به صندوق بیمه بیکاری معادل ضربه‌ ۱۸ سال قبل از آن بود

اگرچه اضافه شدن ۱۵۷ هزار بیکار تحت پوشش صندوق ضربه سختی به آن وارد کرد اما در پی شیوع کرونا این آمار به‌شدت افزایش یافت. به گفته مصطفی سالاری، مدیرعامل سازمان تامین‌اجتماعی، پیش‌بینی می‌شود که بعد از پایان اردیبهشت ۶۰ تا ۷۰ هزار نفر مازاد بر آمارهای قبلی سنوات گذشته متقاضی اخذ مقرری بیمه بیکاری وجود داشته باشد. مقایسه این دو عدد نشان می‌دهد ضربه‌ای که طی ۱۸ سال به صندوق بیمه بیکاری وارد شده، بعد از همه‌گیر شدن کرونا طی دو ماه وارد شده است. همان زمان ستاد ملی مقابله با کرونا نیز به ضرورت‌ کمک به این صندوق پی برده بود.  این بود که با ابلاغیه محمدباقر نوبخت، رییس سازمان برنامه و بودجه، هزار و 286 میلیارد تومان از محل اعتبارات ریالی منابع یک میلیارد یورویی صندوق توسعه ملی برای تامین هزینه‌های مدیریت تبعات اقتصادی ناشی از کرونا به صندوق بیمه بیکاری سازمان تامین‌اجتماعی تخصیص یافت. پیش از آن نیز محمد شریعتمداری خبر داده بود که برای حمایت از اقشار آسیب‌دیده از ناحیه شیوع کرونا، 5 هزار میلیارد تومان اعتبار به صندوق بیمه بیکاری اختصاص یافته است. اعتبارات صندوق توسعه ملی برای صندوق بیمه بیکاری نه‌فقط برای پرداخت خیل جدید بیکارشدگان ناشی از کرونا بود بلکه برای جبران منابع صندوق که در نتیجه موارد متعددی از کمک دولتی به کارفرمایان هم بود که شامل عقب انداختن بازپرداخت بدهی‌های بانکی و تامین‌اجتماعی و استمهال بدهی‌های مالی کارفرمایان می‌شد. علیرضا حیدری، کارشناس رفاه و تامین‌اجتماعی درباره تطابق بودجه اختصاص یافته به صندوق بیمه بیکاری و تعهدات کرونایی این صندوق گفته بود: در اساس سازمان برنامه و بودجه در مواقع بحران چنین رفتاری را انجام می‌دهد و تخصیص بودجه را با حجم مشکلات تطابق می‌دهد. با این حال، این نحوه تخصیص منابع بیشتر بهانه‌گیری برای کنترل منابع است. از طرفی باید در نظر داشته باشیم که پنج هزار میلیارد تومان برای پرداخت مقرری بیکاری به حدود ۷۰۰ هزار نفر کافی نیست؛ گواه این ادعا گزارش سازمان تامین‌اجتماعی در مورد میزان منابع لازم برای پوشش افرادی است که به خاطر تعطیلی کسب‌وکارها بیکار شده‌اند. بنابراین کار هم برای دولت و هم برای صندوق بیمه بیکاری که منابع‌اش تحت مدیریت سازمان تامین‌اجتماعی است، سخت شده است.

 

پرداخت کمتر و با تاخیر مقرری بیمه بیکاری

مشکلات صندوق بیمه بیکاری به حدی بود که دولت با تاخیر و با مبلغی کمتر از مقدار مشخص شده در قانون بیمه بیکاری اقدام به پرداخت کرد.  پرداخت مقرری بیمه بیکاری کرونا برای مشمولان تا اواخر خرداد‌‌‌ماه به طول انجامید. چندی بعد بیمه بیکاری به حساب مقرری‌بگیران مشمول واریز شد. پرداختی‌ها از طرف خزانه‌داری کل کشور انجام شد. بر این اساس سازمان تامین‌اجتماعی شماره حساب افراد مشمول دریافت بیمه بیکاری را از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی جمع‌آوری و به سازمان برنامه و بودجه ارسال کرد تا این سازمان شماره‌ها را در اختیار خزانه‌داری کل برای پرداخت قرار دهد. اگرچه این‌بار مبلغ بیمه بیکاری کمتر از آن چیزی بود که در قانون بیمه بیکاری مقرر شده بود. از آنجا که در ایام کرونا مصوبات ستاد ملی مقابله با کرونا در حکم مصوبات شورایعالی امنیت ملی قرار گرفته بود، این بی‌قانونی به صورت عرفی به کار گرفته شد و بیکاران ناشی از کرونا مبلغ کمتری به نسبت آنچه در قانون مقرر شده بود، دریافت کردند.

طبق بند «ب» ماده (۷) قانون بیمه بیکاری؛ میزان مقرری روزانه بیمه ‌‌شده بیکار معادل (۵۵ درصد) متوسط مزد یا حقوق و یا کارمزد روزانه بیمه شده است. به مقرری افراد متاهل یا‌ متکفل، تا حداکثر (۴) نفر از افراد تحت تکفل به ازای هر یک از آنها به میزان (۱۰ درصد) حداقل دستمزد افزوده خواهد شد. در هر حال مجموع دریافتی ‌مقرری‌بگیر نباید از حداقل دستمزد، کمتر و از (۸۰ درصد) متوسط مزد یا حقوق وی بیشتر باشد.

مسعود بابایی، مدیرکل حمایت از مشاغل و بیمه بیکاری وزارت کار در خصوص مبلغ بیمه بیکاری گفته بود: مبلغ بیمه بیکاری از سوی ستاد مقابله با کرونا نهایی می‌شود. طبق پیگیری‌های یکی از رسانه‌ها برخی افراد گفته بودند که در اولین واریزی به حساب آنها درباره بیمه بیکاری، مبلغی در حدود ۶۰۰ هزار تومان به حساب آنها واریز شده است که کفاف مشکلات یک ماه کارگر بیکار شده را نمی‌داد. مسئولان دولتی معتقد بودند که آنقدر مشکلات و بحران صندوق بیمه بیکاری زیاد است که حتی امکان عمل به قانون نیز نیست و دولت نیز از اختیارات حکومتی برای کاهش مبلغ بیمه بیکاری بهره برد. این مبلغ را سازمان برنامه و بودجه نهایی کرد. برخی دیگر از شرایط قانونی نیز به علت شرایط خاص کرونایی تغییر کرد و عملا دولت بر اساس قواعد تعیین‌‌شده جدید از صندوق بیمه بیکاری وارد عمل شد.  بر اساس بند «‌الف» ماده (۶) قانون بیمه بیکاری؛ بیمه ‌‌شده قبل از بیکار شدن حداقل (۶) ماه سابقه پرداخت بیمه را داشته باشد. مشمولان تبصره «۲» ماده (۲) این قانون از شمول این بند مستثنی است. در تبصره «۲» ماده (۲) این قانون هم آمده است: بیمه‌شدگانی که به علت بروز حوادث قهریه و غیر‌مترقبه از قبیل سیل، زلزله، جنگ، آتش‌سوزی و... بیکار می‌شوند با معرفی واحد کار و امور اجتماعی محل از مقرری بیمه بیکاری استفاده خواهند کرد. با این حال بنا شد تا کسانی مقرری بیمه بیکاری را دریافت کنند که در دی‌ماه سال ۹۸ واریزی بیمه داشته‌اند. این برای بسیاری از کارگرانی که ممکن بود در دی‌‌ماه، کارفرما لیست حق بیمه آنها را واریز نکرده باشد، مشکل‌زا بود و باعث شد که برخی از آنها از همان مبلغ کم بیمه بیکاری نیز طی این فرایند محروم شوند.

 

فقط بیمه‌شدگان اجباری مقرری گرفتند

بیکاری ایام کرونا از دیگر اشکال بیکاری سخت‌تر و طاقت‌فرساتر بود. بسیاری از کارگران مشاغل خدماتی که عمدتا جزو مشاغل غیر‌رسمی و مشاغل بدون بیمه جای می‌گیرند، بیکار شدند. همچنین بسیاری از کارگران مشاغل رسمی وقتی بیکار می‌شوند، به سراغ دستفروشی و مسافرکشی و غیره می‌روند اما در ایام کرونا بازار این دست مشاغل نیز کساد شده بود؛ به‌ویژه روزهای اسفند و فروردین‌ماه که مشاغل تعطیل و رفت و آمدها به‌شدت کاهش یافته بود، بسیاری از کارگران مشاغل خدماتی دچار مشکل شده بودند. بیکاری و مشاغل بدون بیمه در عین اینکه مصارف صندوق بیمه بیکاری را افزایش می‌داد، از منابع آن نیز کم می‌کرد.

عمق مشکلات صندوق بیمه بیکاری در خصوص پایین بودن ورودی صندوق هنگامی مشخص می‌شود که بدانیم مرکز پژوهش‌های مجلس با تاکید بر اینکه اکثر افراد اضافه شده به بازار کار در سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۸ تحت پوشش بیمه قرار نمی‌گیرند اعلام کرده است به طور متوسط نزدیک به ۶۰ درصد از شاغلان تحت پوشش بیمه نیستند. اگر این شاغلان بیمه بودند، طبعا ورودی صندوق نیز می‌توانست به حد مطلوبی افزایش یابد و شاید بسیاری  از مشکلات امروز را نداشت اما به هر حال بیماری اقتصادی کشور ناگزیر به صندوق بیمه بیکاری نیز منتقل شده است.

از طرفی این مولفه به ضرر شاغلان نیز خواهد بود. مشخص نیست وضعیت این شاغلان بدون بیمه که در ایام شیوع کرونا بیکار شدند اما نمی‌توانستند از مزیت‌های بیمه بیکاری استفاده کنند، چه شده است. آن هم در شرایط فعلی که اغلب بیکارشدگان از مشاغل خدماتی بوده‌اند که غالبا مشاغل بدون بیمه و بی‌ثباتی هستند. شاید اگر این جمعیت بزرگ، بیمه‌پردازی می‌کردند و حق بیمه آنها به طور مرتب پرداخت می‌شد، مشکلات صندوق بیمه بیکاری از طریق افزایش منابع آن کمتر می‌شد و در عین حال شاغلان آینده بهتری داشتند؛ کمتر هراس بیکار شدن را به جان می‌خریدند و در روزهای گرانی و تورم اسفند و فروردین و اردیبهشت‌‌ماه بیمه بیکاری دریافت می‌کردند.  با این حال، بیمه بیکاری حتی برای بیمه‌شدگان نیز به اندازه کافی شمولیت نداشت. بیمه بیکاری را فقط بیمه‌شدگان اجباری دریافت کردند. جمعیتی از کارگران ساختمانی، رانندگان تاکسی، قالیبافان و... هستند که صرفا به دلیل اینکه بیمه ‌‌شده اجباری نیستند، مشمول دریافت بیمه بیکاری در هیچ زمانی نیستند و حتی در زمان شیوع کرونا  نیز که حادثه‌ای غیر‌مترقبه تلقی می‌شد، بیمه بیکاری نگرفتند.  مهدی شکوری، مدیرکل امور بیمه‌شدگان سازمان تامین‌اجتماعی پیش از این درباره تعداد افرادی که مقرری بیمه بیکاری می‌گرفتند، اظهار کرد: ما حدود ۱۴ میلیون بیمه ‌‌شده اصلی داریم که 7 میلیون و ۶۰ هزار نفر بیمه ‌‌شده مشمول قانون کار هستند و کارفرمایان برای آن‌ها لیست بیمه رد می‌کنند که بیمه شده اجباری هستند و علاوه بر ۲۷ درصد حق بیمه‌ای که پرداخت می‌شود، سه درصد تحت عنوان حق بیمه بیکاری برای آن‌ها پرداخت و در حسابی جداگانه برای‌شان نگهداری می‌شود تا در این روزها این خدمت به بیمه‌شدگان ارائه شود. وی با بیان اینکه 7 میلیون و ۶۰ هزار بیمه شده، سه درصد حق بیمه بیکاری پرداخت می‌کنند، بیان کرد: تا به امروز ۲۴۰ هزار نفر مقرری‌بگیر بیمه بیکاری دریافت می‌کنند که پیش از شیوع بیماری کرونا، بیکار شدند و سه درصد حق بیمه بیکاری که این 7 میلیون بیمه شده اجباری سازمان تامین‌اجتماعی پرداخت می‌کنند، کفاف پرداخت مقرری بیکاری به ۲۴۰ هزار نفری که پیش از کرونا بیکار شدند را هم نمی‌دهد. البته باید توجه کرد که آمار مربوط به ۲۴۰ هزار نفر مربوط به قبل از شیوع کرونا است و این روزها به عدد آن افزوده شده است.  هرچه هست صندوق بیمه بیکاری نیز به تبعیت از بیماری اقتصادی ناشی از کرونا دچار مشکلات سختی شده است. این صندوق بین‌النسلی آینده و امید خیلی از شاغلانی است که برای روزهای بیکاری به آن چشم دوخته‌اند اما اکنون آینده میلیون‌ها کارگر به این صندوق دوخته شده است‌.

 

شرایط دریافت بیمه بیکاری چیست؟

این روزها تعدادی از کارگران نیز به علت شرایط اقتصادی کشور بیکار می‌شوند که لزوما شرایط کرونایی بیکاری به حساب نمی‌آید. بیکار به فردی اطلاق می‌شود که بدون میل و اراده خود از کار بیکار شده است. یعنی کارگر یا از سوی کارفرما تعدیل شده یا به خاطر بیماری ازکارافتاده شده است. بیمه بیکاری به طور کلی به کارگر مشمول قانون کار تعلق می‌گیرد که حداقل شش ماه سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشد. در غیر این صورت حائز دریافت حق بیمه بیکاری نمی‌شود. فرد بیکار شده باید تا یک ماه بعد از زمان بیکاری به شعب سازمان تامین‌اجتماعی مراجعه و درخواست خود را ثبت کند. شعب سازمان نیز با بررسی پرونده فرد بیکار شده، محاسباتی را انجام می‌دهند و میزان و مدت پرداختی را مشخص می‌کنند. بیمه شده باید حتما به صورت غیرارادی بیکار شده باشد؛ بازنشسته یا مستمری‌بگیر نباشد؛ حداقل شش ماه سابقه پرداخت حق بیمه قبل از بیکار شدن داشته باشد. بیمه‌شدگانی که به دلیل حوادثی مانند سیل، زلزله، آتش‌سوزی بیکار شدند نیاز به داشتن حداقل سابقه بیمه ندارند.  مدت پرداختی مقرری بیمه بیکاری در قانون بیمه بیکاری از شش تا ۵۰ ماه است که سقف پرداختی ۵۰ ماه به متاهل‌ها تعلق می‌گیرد. میزان پرداختی هم متغیر است و میزان و تغییرات بر مبنای متاهل و مجردی تعیین می‌شود و مسلما حق بیمه بیکاری متاهل‌ها به نسبت مجرد‌ها بیشتر است. یکی از مشکلات بیکار‌شدگان مبلغ پایین بیمه بیکاری نسبت به مخارج واقعی زندگی و فاصله فاحش آن با سبد معیشت خانوار است. در عین حال مبلغ بیمه بیکاری برای افراد مجرد که شش تا ۲۴ ماه حق بیمه پرداخت کرده باشند تا شش ماه، ۲۵ تا ۱۲۰ ماه پرداختی حق بیمه تا ۱۲ ماه، ۱۲۱ تا۱۸۰ ماه حق بیمه پرداختی تا ۱۸ ماه، ۱۸۱ تا ۲۴۰ ماه حق بیمه پرداختی تا ۲۶ ماه و ۲۴۱ ماه به بالا تا ۳۶ ماه دریافت می‌کنند و مبلغ بیمه بیکاری برای افراد متاهل که شش تا ۲۴ ماه حق بیمه پرداخت کرده باشند تا ۱۲ ماه، ۲۵ تا ۱۲۰ ماه پرداختی حق بیمه تا ۱۸ ماه، ۱۲۱ تا ۱۸۰ ماه حق بیمه پرداختی تا ۲۶ ماه، ۱۸۱ تا ۲۴۰ ماه حق بیمه پرداختی تا ۳۶ ماه و ۲۴۱ ماه به بالا تا ۵۰ ماه بیمه بیکاری دریافت می‌کنند. یکی از سوالات و نگرانی‌هایی که عمدتا کارگران درباره بیمه بیکاری دارند این است که در صورت تاخیر و عدم پرداخت حق بیمه توسط کارفرما تکلیف آنان چه خواهد بود. تاخیر کارفرما در پرداخت حق بیمه یا عدم پرداخت آن، رافع مسئولیت و تعهدات سازمان در مقابل بیمه شده نخواهد بود.

قراردادهای موقت کار، شرایط سختی را برای کارگران به وجود آورده است. کارگرانی که در پایان قرارداد کاری سه ماهه، شش ماهه و یک ساله بیکار می‌شوند، در شرایط عادی بیکار غیرارادی به حساب نمی‌آیند. البته این هیات‌های حل اختلاف هستند که در این‌باره نظر می‌دهند. به استناد بند«ج» ماده (۷) قانون بیمه بیکاری، مقرری بیمه بیکاری از روز اول بیکاری قابل پرداخت است.

و به استناد تبصره «۲» ماده (۶) قانون بیمه بیکاری، دوران دریافت مقرری بیمه بیکاری، جز سوابق از لحاظ فوت، بازنشستگی و ازکارافتادگی محسوب می‌شود.


ارسال نظر

captcha