بررسی آسیب‌شناسانه خودکشی به مناسبت هفته سلامت روان:

خودکشی نشانه درماندگی فرد در مقابله با مشکلات است / رابطه معنادار پایگاه اقتصادی - اجتماعی پایین با رفتارهای خودکشانه

سلامت روان به معنای آرامش فیزیکی و کمبود سر و صدا نیست، بلکه معنایی کلی تر دارد و احساس امنیت و حمایت اجتماعی، نداشتن بیماری روانی و فراغت از اضطراب و افسردگی روحی را نیز در برمی گیرد. هرگاه یکی از شاخص‌های کیفیت زندگی فرد متزلزل شود، طبیعتا نگران و مضطرب خواهد شد و سلامت روان او برهم می‌خورد.

مهین داوری 

تامین 24 خودکشی از جمله معضلات اجتماعی ناشی از مشکلات بهداشت و سلامت روان است و به‌نوعی، واکنش تسلیم شدن انسان در مقابل مشکلات و اقدام به مرگی ارادی و خودخواسته محسوب می‌شود و متاسفانه، به یکی از 10 علل اصلی مرگ در سراسر جهان به‌شمار می‌رود. سالانه حدود 800 هزار تا یک میلیون نفر در دنیا، بر اثر خودکشی جان خود را از دست می‌دهند.

«آتش از تنی به تن دیگر، اینجا هر روز المپیک است»، تیتر گفت‌و‌گویی است که سال‌ها پیش در خصوص آمار و مکان‌یابی خودکشی در استان ایلام منتشر شد. از آن روز هفت سال می‌گذرد و اگرچه هنوز نام این استان بر صدر جدول آمار خودکشی قرار دارد، رشد روزافزون خودکشی در سراسر کشور، نیز واقعیتی غیرقابل انکار و دور از ذهن نیست. آمار خودکشی جهان در سال 2019 در بین 176 کشور، ایران را در جایگاه 142 جهان نشان می‌دهد و گواه این موضوع است که از هر 100 هزار نفر در ایران 4.1 نفر دست به خودکشی می‌زنند.

روز جهانی و هفته بهداشت روان (18 تا 24 مهرماه 98) فرصتی برای سایت تامین 24 فراهم آورد که به بررسی آسیب‌شناسانه پدیده خودکشی بپردازد.

 

شهرام مامی، دکترای روانشناسی بالینی و استاد دانشگاه:

30 تا 40 درصد مراجعان، افکار خودکشی دارند

---

شهرام مامی، عضو هیات علمی دانشگاه و مدیر مرکز روانشناختی «امید فردا»، در خصوص علل و اثرات افسردگی و تحلیل این متغیر در بروز خودکشی گفت: افسردگی علل  مختلفی دارد. افراد دارای اختلال افسردگی، همگی یک نوع علائم را تجربه نمی‌کنند بلکه شدت و مدت زمان این علایم با توجه به نوع بیماری یا خود شخص متغیر است.

مامی در گفت‌و‌گو با تامین 24 افزود: از جمله این علائم می‌توان به احساس پوچی، بدبینی، داشتن احساس گناه، ناامیدی، بی‌ارزشی و درماندگی، تحریک‌پذیری (زودرنجی)، فقدان علاقه در فعالیت‌ها، کاهش انرژی، خواب زیاد در صبح، سردرد و کمردردهای بدون هیچ توجیه پزشکی، گریه‌های دوره‌ای، بی‌توجهی به ظاهر، افکار خودکشی یا تلاش برای خودکشی اشاره کرد.

این متخصص مشاور ادامه داد: افسردگی مانند سایر بیماری‌های روانشناختی یک علت واحد ندارد و حاصل تعامل عوامل مختلف زیست‌شناختی، فرهنگی - اجتماعی (نظیر شکست عاطفی، فقر، بیکاری، خیانت همسر، مرگ عزیزان، زندگی در خانواده پرتنش و ...) است که به تبع آن، سطح ارتباط و حمایت اجتماعی در درون خانواده کمرنگ می‌شود.

رئیس خانه روانشناسان و مشاوران استان ایلام، هویت فردی و عدم کسب مهارت در افراد را از دیگر علل بروز افسردگی خواند و گفت: افراد در مواجهه با بحران‌ها، سبک‌های مهارت مقابله‌ای مطلوب را نداشته و به همین سبب بیماری افسردگی بر جنبه‌های جسمی (افزایش یا کاهش وزن، بیماری قلبی، التهاب، مشکلات جنسی، اختلالات خواب، مشکلات گوارشی، بیماری پوستی و....) وجنبه رفتاری (ناآرامی، بی حالتی چهره، تغییرات اندک در سطح فعالیت، مشکلات حل مساله و..... ) تاثیر می گذارد.

این دکترای روانشناس بالینی در بیان آمار میانگین روزانه مراجعه‌کننده با اختلال افسردگی به مطب گفت: با توجه به اینکه مرکز درمانی ما از نوع مراکز روانشناختی است، عمده مراجعان دارای مشکلات روانشناختی هستند و شاید بتوان گفت که بیش از 40 درصد آنها را افراد افسرده و اضطرابی تشکیل می‌دهند.

این استاد دانشگاه با تصریح بر اینکه خودکشی سومین علت عمده مرگ و میر در میان جوانان و نوجوانان است، تاکید کرد: خودکشی اغلب محصول افسردگی است و به‌طور متوسط اغلب خودکشی‌ها در گروه سنی 15 تا 25 سال اتفاق می‌افتد.

وی اظهار کرد: طبق آمارها، سالانه حدود یک میلیون نفر دست به خودکشی می‌زنند. خودکشی مساله‌ای است که بیشتر در افراد ناامید اتفاق می‌افتد و به معنای عدم توانایی شخص در مقابله با تجارب منفی زندگی و یأس در افراد افسرده است. افسردگی بخش زیادی از زندگی افراد را مختل می‌کند و این عوامل منفی باعث می‌شود فرد انگیزه لازم را برای ادامه زندگی خود نداشته باشد. باتوجه به اینکه یکی از علل ایجادکننده افکار خودکشی و مشکلات روانشناختی، افسردگی است، تقریبا 30 تا 40 درصد مراجعان این مرکز، دارای افکار خودکشی هستند.

این دکترای روانشناسی و استاد دانشگاه، در بیان موانع پیش روی ارائه یا دریافت خدمات مشاوره روانی گفت: چالش‌های زیادی وجود دارند که عدم توجه و آشنایی با ساختار روان به نسبت مساله جسمی، همچنین مسائل فرهنگی - اجتماعی و کمبود آگاهی از حرفه روانشناسی و نیز مسائل اقتصادی و تعرفه‌های بالای این خدمات، بخشی از موانع موجود هستند و در مجموع با استفاده از روش‌های درمانی حمایتی، استفاده از روش‌های مصاحبه انگیزشی و آموزش مهارت‌های زندگی، می‌توان به این افراد کمک کرد.

 

علی موسی‌نژاد، عضو هیات علمی دانشگاه و پژوهشگر مسائل اجتماعی:

خودکشی بیشتر در مناطق حاشیه‌ای اتفاق می‌افتد

---

علی موسی‌نژاد، عضو هیات علمی دانشگاه و پژوهشگر مسائل اجتماعی، بروز خودکشی را نشانه‌ دست نیافتن جامعه به اهداف خود عنوان کرد و افزود: خودکشی نشانه ضعف در برنامه‌های انسان‌سازی است. در دنیای امروز، آسیب‌ها و خطرات بسیاری در کمین انسان است و اگر انسان به‌خوبی تربیت نشود و شخصیت او مستحکم نباشد، به محض بروز اولین مشکل می‌شکند.

این جامعه‌‎شناس در گفت‌و‌گو با تامین 24 تاکید کرد: نتایج تحقیقی که با عنوان «بررسی روند 10 ساله خودکشی در استان ایلام (1390)» انجام گرفت، نشان داد که بیش از 91 درصد اقدام‌کنندگان به خودکشی، بیکار، کارگر، مغازه‌دار، جوشکار، راننده تاکسی، سرباز، دانش آموز، دانشجو و کارمندان دون‌­پایه بوده‌اند.

وی افزود: این نتیجه در تحقیق دیگری که اخیرا در شهرهای ایلام، ایوان، دره‌شهر و دهلران با نمونه 1180 نفری انجام داده‌ام، تکرار و تأیید شد و نتایج نشان داد که رابطه بین پایگاه اقتصادی - اجتماعی پایین با رفتارهای خودکشانه در سطح 95 درصد معنی‌دار است، حتی نقشه خودکشی در ایلام نشان می‌دهد که بیشتر رفتارهای خودکشانه (اعم از اقدام به خودکشی و خودکشی منجر به مرگ) در نواحی حاشیه‌ای و محروم شهر ایلام رخ داده است.

---

 

بین فقر و خودکشی رابطه معناداری وجود دارد

موسی‌نژاد با تاکید بر رابطه مفروض اثبات شده بین فقر و خودکشی در استان ایلام، افزود: باید پرسید که طبقه پایین در استان ایلام دارای چه ویژگی‌هایی است که اعضایش را در مقابل رفتارهای خودکشانه آسیب‌پذیر می‌کند. در پاسخ، به چند مورد پرداخته می‌شود. قبل از هر چیز، اشاره به این نکته ضروری است که فقر در هر منطقه با مؤلفه‌های جمعیتی، جغرافیایی و فرهنگی بومی در می‌آمیزد و این مؤلفه‌ها در ترکیب با یکدیگر، منظومه‌ای را می‌سازند که پیامدهای متفاوتی از قبیل مهاجرت، قتل، خودکشی و ... را در مناطق مختلف ایران پدید می‌آورند.

وی گفت: به لحاظ طبقاتی جامعه ایران تعادل خوبی ندارد و به دو قطب بالا و پایین تبدیل شده و طبقه‌ متوسط که لنگر و مایه ثبات جامعه است، سهم ناچیزی از امکانات، خدمات و تسهیلات و به طورکلی منابع (ثروت و قدرت) موجود در جامعه دارد و این شکاف در مناطقی مانند ایلام، بسیار شدیدتر است.

این عضو هیات علمی دانشگاه آزاد ایلام گفت: اعضای طبقه پایین در این استان به‌شدت احساس انسداد هدف می‌کنند و این احساس در میان مردان، مجردها، خانواده‌های 6 نفره و بیشتر و فرزندان، قوی‌تر است. نسل جوان (24-15 سال) که بیشترین رفتارهای خودکشانه را در استان ایلام دارند، بیش از سایر گروه‌های سنی احساس می‌کنند هدف‌هایشان بلوکه شده است.

این پژوهشگر مسائل اجتماعی در گفت‌و‌گو با تامین 24، اضافه کرد: نسل جوان در استان ایلام معتقدند که نمی‌توانند به اهداف خود برسند؛ به عنوان مثال، در رشته و دانشگاه مورد علاقه‌شان تحصیل کنند، در شغل مورد علاقه‌شان مشغول به کار شوند، درآمد مورد انتظار داشته باشند، به موقع و با فرد مورد علاقه‌شان ازدواج کنند، منزل و خودرو مورد علاقه‌شان را داشته باشند و ... .

---

اوضاع اقتصادی نابسامان به گسترش فقر می‌انجامد

موسی‌نژاد تصریح کرد: با وخیم‌تر شدن اوضاع اقتصادی در سال‌های اخیر و گسترش و افزایش فقر، تعداد بیشتری از افراد جامعه به این نتیجه می‌رسند که باید روز‌به‌روز از میزان خواسته‌های خود بکاهند و از اهدافشان دست بشویند. اما این فرآیند تاحدی می‌تواند ادامه یابد که نیازهای فیزیولوژیک افراد و خانواده‌ها به خطر نیفتد. در نتیجه، چند راه می‌ماند؛ مهاجرت در جستجوی کار، انجام انواع جرایم مالی، اعتراض به شرایط موجود و فرار از منزل؛ اما اغلب این راه‌ها به دلایل مختلف از قبیل شدت تعلقات خانوادگی و جمعی، عدم تمکن و همکاری خانواده‌ها، احساس نظارت اجتماعی شدید، کوچکی محیط و  امکان شناسایی راحت، به‌روی بسیاری از جوانان مسدود است.

 

بخشی از رفتارهای خودکشانه ناشی از حس تقدیرگرایی اجتماعی است

این فعال اجتماعی گفت: در چنین شرایطی، نسل جوان در استان ایلام، دچار احساس «تقدیرگرایی اجتماعی و نه مذهبی» و «نفلگی اجتماعی» شده‌اند و رفتارهای خودکشانه، نتیجه همین احساس است.

این پژوهشگر حوزه خودکشی در بیان مولفه‌های خاص جمعیتی استان ایلام گفت: استان ایلام متشکل از ایلات و طوایفی است که اکثراً از نقاط دیگر آمده‌اند و هنوز در یکدیگر ادغام نشده‌اند و از هویت واحدی برخوردار نیستند. به این دلیل، ایلامی‌ها از لحاظ هویتی، خلأ جدی دارند و در نتیجه، جز در موارد معدود، قادر به رفتارهای جمعی نیستند.

وی افزود: ایلات نه‌تنها در مناطق عشایری و روستایی بلکه در شهر ایلام به‌عنوان مرکز استان هم، خودشان را رقیب یکدیگر تلقی می‌کنند. این رقابت ایلی که در ایام انتخابات­ به اوج خود می‌رسد، موجب می‌شود که اکثر افراد به ویژه زنان «احساس» کنند که به شدت تحت نظارت اجتماع هستند و همین احساس، آنها را به اعمال محدودیت‌های خودخواسته بر اندیشه و کردارشان بر اثر احساس ناامنی و خودداری از برخی رفتارهای مورد علاقه‌شان وادار کرده و از لحاظ اجتماعی، دچار احساس درماندگی می‌کند و نوعی «نفلگی اجتماعی» را به‌ویژه برای زنان ایجاد می‌کند.

موسی‌نژاد با اشاره به اینکه جمعیت کم و شدت تعلقات جمعی از قبیل خانوادگی و ایلی - عشیره‌ای به ایجاد شکاف‌های عظیم در ایلام منجر شده است، اضافه کرد: افزون بر شکاف‌های سیاسی، دینی، قومیتی، جنسیتی عام جامعه ایرانی، شکاف ایلی - عشیره‌ای نیز به این استان مستولی شده است.

وی اضافه کرد: در نتیجه این شکاف، اولاً شهروندان پیوسته خود را با دیگران مقایسه می‌کنند و این مقایسه با عدم پذیرش نابرابری اقتصادی، مانع شکل‌گیری سرمایه اجتماعی عام و برون گروهی در بین شهروندان شده است و آنها را از حمایت‌های اجتماعی یکدیگر محروم می‌کند.

این پژوهشگر ادامه داد: از تبعات دیگر شکاف طبقاتی، بروز بی‌اعتمادی، بدخواهی، حسادت و کینه‌ورزی، ایجاد و افزایش غیرمنطقی انتظارات، احساس بی­عدالتی و اجحاف، ضعف انگیزه پیشرفت، احساس سرخوردگی و در نهایت، افسردگی در بین افراد می‌شود.

 

معناداری رابطه برخی آسیب‌های اجتماعی با پایگاه اقتصادی- اجتماعی

این جامعه‌شناس، نداشتن انواع مهارت‌های موردنیاز برای زندگی را از جمله ویژگی‌های مهم در میان شهروندان ایلامی خواند و افزود: نداشتن مهارت‌های خودکنترلی، سازگاری اجتماعی، زناشویی، تحمل محرک‌های عصبی محیط زندگی شهری، حفاظت از خود در مقابل انواع خطرات و ... از خصلت‌های بارز شهروندان ایلامی است و وقوع مکرر درگیری‌های فردی و دسته‌جمعی را می‌توان، مؤید این ادعا دانست. با این حال، معنی‌داری رابطه برخی از این مؤلفه‌ها با پایگاه اقتصادی- اجتماعی نیز در تحقیقات گذشته به اثبات رسیده است.

---

سرعت‌بخشی در آسیب‌شناسی و بررسی رفتارهای خودکشانه

وی مهم‌ترین اولویت در پیشگیری از خودکشی در استان ایلام را شناسایی ریشه‌های گوناگون این مسأله عنوان کرد و گفت: ما هنوز در ابتدای راه شناخت این مسأله هستیم و باید به تولید علمی در زمینه رفتارهای خودکشانه بپردازیم تا زمانی که به نظریه‌ای بومی در مورد آن دست یابیم و پس آن، برنامه‌ها را بر آن مبتنی سازیم.

 

ارتقاء وضعیت رفاهی، اولین گام پیشگیری از بروز خودکشی

موسی‌نژاد ادامه داد: اولویت دوم، نتایج چند تحقیق مذکور نشان می‌دهند که رفتارهای خودکشانه در طبقه اقتصادی - اجتماعی پایین بیشتر از دیگر طبقات است. مهمترین مشکل اعضای این طبقه، نداشتن درآمد لازم جهت رفع نیازهای فیزیولوژیک (غذا، لباس و سرپناه) است. بنابراین تا زمانی که وضعیت رفاهی این طبقه بهبود پیدا نکند، هرگونه برنامه دیگری در زمینه پیشگیری از خودکشی در استان ایلام به نتیجه لازم نخواهد رسید.

این پژوهشگر، بهبود و ارتقای عدالت و به عبارتی کاهش تبعیض در زمینه‌های مختلف (اعم از طبقاتی، سیاسی، جنسیتی، سازمانی، آموزشی، منطقه‌ای و ...)، بهبود، کیفی سازی و هدفمندی آموزش‌های رسمی و غیررسمی و بهبود وضعیت سرمایه اجتماعی را از دیگر اولویت های مهم در پیشگیری از خودکشی عنوان کرد.

 

علی حیات نیا، دکترای اقتصاد و عضو شورای مرکزی انجمن اقتصاددانان ایران:

گسترش فقر مطلق نتیجه بحران‌های اقتصادی است

---

علی حیات‌نیا، دکترای اقتصاد و عضو شورای مرکزی انجمن اقتصاددانان ایران گفت: صاحبنظران در حوزه‌های علوم اقتصادی و علوم اجتماعی همواره بر رابطه متقابل فقر و خودکشی و همچنین آسیب‌های اجتماعی تأکید دارند. به طور معمول بیشتر بحران‌های اقتصادی به علت شرایط مقطعی ایجاد می‌شوند اما فقر یک فرآیند طولانی و پروسه‌ای زمان‌بر است؛ مهم‌ترین آسیب فقر، کاهش قدرت انتخاب فرد است. ثروت، قدرت انتخاب افراد را افزایش می‌دهد و در حقیقت هرچه قدرت انتخاب‌های فرد محدود شود، فقر بیشتر غلبه می‌کند.

وی در گفت‌و‌گو با تامین 24، ادامه داد: علمای اقتصاد، فقر مطلق را عبارت از «عدم امکان دستیابی فرد فقیر به امکانات متعارف زندگی حداقلی یعنی غذای مناسب، مسکن، پوشاک» می‌دانند و فردی که فقیر مطلق است، نه‌تنها نسبت به یک فرد متمکن در وضع رفاهی نامناسبی قرار دارد، بلکه قدرت استفاده از بسیاری از حقوق یک انسان را نیز ندارد.

حیات‌نیا در بیان تاثیر گرانی و تورم سال‌های اخیر بر وضعیت معیشتی دهک‌های مختلف و تبعات آن بر اقتصاد خانوارها، تصریح کرد: در ایران به علت بحران‌های اقتصادی به‌خصوص تورم، فقر مطلق به طور چشمگیری افزایش یافته است؛ تورم مالیات ثروتمندان بر دوش فقرا است و از این رو، در شرایط تورمی بالاترین آسیب به دهک‌های پایین جامعه وارد می‌شود؛ چون قدرت خرید درآمد محدود فعلی آنها با هر تکانه و شوک تورمی به‌شدت کاهش می‌یابد.

 

افزایش شکاف طبقاتی ناشی از تورم

این اقتصاددان گفت: فقرا به علت نداشتن دارایی‌های سرمایه‌ای، در زمان تورم وضع معیشت‌شان به‌شدت کاهش می‌یابد اما در شرایط تورمی، این حالت در مورد ثروتمندان عکس آن است؛ تورم، توزیع درآمد را هم تغییر داده و نابرابری را گسترش و تعمیق می‌بخشد.

 

میزان خودکشی در مناطق فقیرتر و طبقات پایین‌تر بیشتر است

حیات‌نیا عنوان کرد: شرایط خاص هر جامعه، فرهنگ، آداب و رسوم و وضعیت اجتماعی و اقتصادی، در ایجاد، ازدیاد یا کاهش آسیب‌های اجتماعی تأثیر فراوانی دارند. در ایران نیز این شرایط بر مناسبات اجتماعی تاثیر گذاشته است. اگرچه بروز و شیوع خودکشی، آسیب‌ها و انحراف‌های اجتماعی در طبقات مختلف اجتماعی ایران مشاهده می‌شود اما بررسی موردی حاکی از شیوع و بروز بیشتر خودکشی در مناطق فقیرتر و طبقات پایین‌تر جامعه است.

وی گفت: ارتقای سطح معیشت، اشتغال، دستیابی به مسکن مناسب، افزایش سطح درآمدی و رفاهی، تامین درمان و آموزش‌های لازم در کنار فراهم شدن بستر مناسب اجتماعی و اقتصادی می‌تواند در کاهش خودکشی و ارتقای سطح سلامت اجتماعی در کشور مؤثر باشد.

این دکترای علم اقتصاد افزود: اگر خودکشی را به عنوان متغیر وابسته و عوامل موثر بر آن را به عنوان متغیر مستقل در نظر بگیریم، قطعا فقر اقتصادی یکی از متغیرهای مستقل مؤثر و با وزن و ضریب اهمیت بالا بر خودکشی است.

 

کاهش قدرت خرید یکی از کلیدی ترین عوامل موثر بر خودکشی

این عضو شورای مرکزی انجمن اقتصاددانان ایران با اشاره به اینکه نوع و انگیزه خودکشی در دهک‌های مختلف باهم متفاوت است، گفت: یکی از کلیدی‌ترین عوامل مؤثر بر خودکشی، تورم و کاهش قدرت خرید است. در دهه اخیر به علت شرایط تورمی شدید، بسیاری از دهک‌های میانی و طبقه متوسط جامعه به دهک‌ها و طبقات پایین تنزل پیدا کرده‌اند، این عامل نیز به تعارض و تشدید آسیب‌های اجتماعی نظیر خودکشی افزوده است.

حیات‌نیا اضافه کرد: محرومیت‌ها و برآورده نشدن تمایلات که موجب عدم اطمینان اجتماعی می‌شود، ناشی از فقر است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت. چیزی که در این زمینه مورد نظر جامعه‌شناسان است، همانا مطالعه بعد انسانی و اجتماعی بحران‌های اقتصادی و همچنین فقر است. به نظر می‌رسد گسترش ابعاد مسائل اجتماعی و فرهنگی و شکاف درآمدی و فقر مطلق و نسبی موجود در ایران، تورم و بیکاری و نیز وجود همزمان آنها در اقتصاد ایران و نابرابری، در دستیابی به فرصت‌های برابر اقتصادی و اجتماعی لازم زمینه‌ساز گسترش خودکشی و آسیب‌های اجتماعی است.

این اقتصاددان تاکید کرد: کنترل و کاهش تورم و ارتقای سطح اشتغال و معیشت، کلیدی و کارساز است و به‌عنوان یک زیربنای اصلی برای مبارزه با خودکشی در ایران و کاهش حجم آسیب‌های اجتماعی در کنار توسعه امکانات و فضاهای تفریحی سالم نظیر پارک‌ها، فرهنگسراها، سینما و ... باید مورد توجه برنامه‌ریزان قرار گیرد.


ارسال نظر

captcha