اسـتـعـمـار زیـسـت جـهـان

فیلم مربع در مورد کریستین، مدیر هنری موزه‌ای در سوئد است. او و همکارانش در تلاش برای اجرای یک پروژه نمادین به نام مربع هستند که در یک حادثه گوشی کریستین دزدیده می‌شود. این اتفاق موجب بحران در زندگی شخصی کریستین می‌شود.

تامین 24 / این فیلم در سال 2017 برنده نخل طلای کن شد. همچنین جوایز دیگری در بخش بهترین فیلم از جشنواره‌های، فیلم اروپا، تورنتو و انجمن منتقدان شیکاگو دریافت کرده است. از طرف دیگر در مراسم اسکار سال 2018، این اثر سینمایی، نامزد بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان است. مربع نام مکان مقدسی در فیلم است که انسان‌ها در آن جایگاه برابری دارند و نسبت به هم مسئول هستند. اما هر آنچه در این مکان آرزو می‌شود به تعبیر فیلم در جامعه معاصر دود شده و به هوا رفته است. از این‌رو برای درک کمدی سیاه روبن اوستلوند و چگونگی مرثیه‌سرایی او برای از بین رفتن روابط انسانی از دل مناسبات طبقاتی و پوچ‌انگاری‌های طبقه متوسط، باید به سراغ شناخت مفاهیم متناقض فیلم رفت.

به تعبیر بهتر فیلمساز برای نقد تضاد‌های جامعه سرمایه‌داری، به مانند عدالت/ نابرابری، اعتماد/ عدم‌ اعتماد، هنر‌ ناب/ ‌هنر سبک، انسان متمدن/ انسان وحشی، خشم/ مهربانی، تضاد طبقاتی و مواردی از این دست، شیوه تدوین ذهنی آیزنشتاین را در بعضی از سکانس‌هایش برگزیده است. با شناخت این مفهوم سینمایی، می‌توان مفاهیم اجتماعی فیلم را استخراج کرد. آیزنشتاین، مونتاژ را همچون فرایندی منطبق با دیالکتیک مارکسیستی می‌دید. به تعبیر مارکس تاریخ انسان حاصل تضاد بین نیروهای مبارز و بازدارنده است که این دو نیرو را تز و آنتی‌تز می‌نامند. از برخورد این دو نیرو سنتز ایجاد می‌شود. این فیلمساز روسی بیشتر در فیلم‌های صامت خود از این تکنیک بهره می‌‌برد. به اعتقاد آیزنشتاین هر نما (تز) با پیوند به نمای دیگر (آنتی‌تز) معنایی را خلق می‌کند. معنای خلق شده، همان سنتز است.

به عنوان نمونه تصویر «پرنده» به علاوه تصویر «دهان»، معنای «آواز خواندن» را می‌رساند. به تدریج این تکنیک سینمایی توسط رئالیست‌ها به کنار نهاد و منسوخ شد. فیلم مربع از این شیوه تدوین به سبب نشان دادن تضاد‌های جامعه سرمایه‌داری سود جسته است، اما نه به شیوه آیزنشتاین بلکه به روش خود. فیلم با زوال هنر در جامعه معاصر آغاز می‌شود. به واقع در عصر حاضر، دیگر نیازی به تظاهر برای هنر نیست، گالری‌داری و موزه به کسب‌و‌کار تبدیل شده و با یکدیگر برای جذب سرمایه در رقابت هستند، این تفکر به ایدئولوژی رایج تبدیل شده و این مهم در فیلم مربع صدق می‌کند. در همان نماهای ابتدایی فیلم«کریستین»، شخصیت اصلی داستان، مهمترین چالش گالری و موزه را جذب سرمایه و پول می‌داند. همچنین در نمای ابتدایی، فیلمساز به نظریات پست‌مدرن کریستین در مورد هنر، نگاه طعنه‌آمیزی دارد.

در ادامه، کاخ سلطنتی سوئد تبدیل به گالری شده و جای مجسمه پادشاه سوئد «ژان باپتیست ژول‌ برنادوت» را پروژه بعدی گالری به نام مربع می‌‌گیرد. این پروژه اشاره‌ای به زیباشناسی ارتباطی دارد، در یک فضای مربع شکل نورانی همه انسان‌ها، کنش مشترک و وظایف یکسانی در قبال هم دارند. درون مربع عبارتی با عنوان «مربع یک جایگاه مقدس، اعتماد و مهربانی است. در این محدوده همگی حقوق و مسئولیت‌های یکسانی دارند»، نوشته شده است. اما در اینجا تضاد بنیادینی بین مربع و جامعه معاصر مشاهده می‌شود. به مفهوم کلی، نوشته داخل مربع را می‌توان تز، جامعه معاصر در فیلم را آنتی‌تز و نتیجه‌گیری فیلمساز را سنتز نامید. از این‌رو باید جامعه معاصری که این فیلم به نمایش می‌گذارد را تحلیل کرد. اوستلوند با قرار دادن اشکال مربع در اکثر نماها و یا استفاده از ترکیب‌بندی‌های مربع شکل، بر نبود روابط انسانی و نابرابری تاکید می‌کند.

مهمترین سکانس فیلم که می‌توان آن را به روش تکنیک مونتاژ دیالکتیکی تحلیل کرد، سکانس ابتدایی فیلم است. وقتی نوشته مربع بر صفحه سینما نقش می‌‌بندد و شعار برابری سر می‌دهد، تصویر متناقضی جایش را می‌گیرد؛ تصویر یک مرد بی‌خانمانی که در خیابان خوابیده است و در ادامه این نما، گوشی کریستین دزدیده شده و بعد از آن تصویر انسانی درنده را مشاهده می‌کنیم. اگر به شیوه تدوین آیزنشتاین بازگردیم این تصاویر نشان‌دهنده، جامعه معاصر، بی‌عدالت و فاقد اعتماد است. عدم کنش ارتباطی مشترک در جامعه معاصر، عدم برابری و طبقه متوسط که به واسطه هنر نازل خود را سرگرم می‌کند که در ظاهر شیک اما در باطن به دلیل دور بودن از اجتماع، همان انسان‌های درنده خوی هستند، تصویری است که فیلم از جامعه سیال سرمایه‌داری برای ما به نمایش می‌گذارد. عدم ارتباط مابین انسان‌ها و انزوای انسان مدرن به واسطه وجود شبکه‌های مجازی و گوشی‌های هوشمند، از مواردی است که فیلم به آن اشاره می‌کند. به عنوان نمونه، ساخت ویدئوی تبلیغاتی که در آن دختر بچه‌ای داخل مربع منفجر می‌شود. این ویدئو تنها برای اقبال عمومی در فضای مجازی ساخته شد. این ویدئوی تبلیغاتی، بر نبود برابری در جامعه تاکید می‌کند. در حالی‌که ویدئو محتوای خشونت‌آمیزی دارد و یک بچه خردسال در آن منفجر می‌شود.

با این حال در «یوتیوب» بیش از 300 هزار لایک خورده است و این شبکه اجتماعی درخواست مشارکت در سود را به کریستین می‌دهد. به تعبیر دقیق‌تر، مناسبات بازار به مفاهیم انسانی توجه چندانی ندارد. از طرف دیگر، نگاه فیلمساز به طبقات پایین جامعه سوئد بیشتر به متکدیان و مهاجران این کشور است و فاصله طبقاتی را تنها از نگاه توزیع ثروت نمی‌بیند، بلکه به تحریف روابط انسانی تاکید می‌کند. بین آنه و کریستین، رابطه‌ای شکل می‌گیرد، اما به دلیل تحریف روابط انسانی و عدم درک مناسب از هم، این رابطه به طور سریع، به پایان می‌رسد. اغلب شخصیت‌های فیلمنامه، کنش معطوف به هدف دارند. در جامعه طبقاتی بیشتر کنش معطوف به هدف مشاهده می‌شود، یعنی انسان‌ها مناسب‌ترین وسایل را برای رسیدن به هدف خود، برمی‌گزینند. در سکانس ابتدایی فیلم گوشی موبایل کریستین دزدیده می‌شود، در جای دیگری در مرکز خرید، بچه‌هایش را پیدا نمی‌کند و در خواست‌های کمک او از مردم بی‌نتیجه می‌ماند؛ چراکه درخواست او منفعتی برای کسی ندارد. اما در صحنه گم‌شدن بچه‌ها، متکدی به وی کمک می‌کند و کنار وسایلش می‌نشیند تا او دختر‌هایش را پیدا کند.

در اینجا انسانی از طبقه پایین جامعه با کریستین یک کنش ارتباطی را شکل می‌دهند. کنش ارتباطی که جهان معاصر فاقد آن است به کنشی اطلاق می‌شود که کنش‌های افراد درگیر، نه از طریق حسابگری‌های خودخواهانه موفقیت بلکه از طریق کنش‌های تفاهم‌آمیز هماهنگ می‌شود. افراد دخیل در کنش ارتباطی به طور اساسی در بند موفقیت شخصی‌شان نیستند، غایت کنش ارتباطی دستیابی به تفاهم ارتباطی است. به طور دقیق همان عبارتی که در مربع درج شده و انسان‌ها در آن وظایف مشترکی دارند. این کنش در جامعه طبقاتی به دلیل سیستم توزیع ناعادلانه مورد استعمار قرار گرفته است. اما فیلمساز نگاه آخرالزمانی درمورد ارتباط‌های انسانی به جهان معاصر ندارد. او نگاه خوشبینانه‌ای به آینده دارد. برای رسیدن به نتیجه‌گیری باید چند سکانس فیلم را مورد تحلیل قرار دهیم. گالری برای جذب سرمایه‌گذاران نمایشی اجرا می‌کند.

افرادی که ظاهر شیک و متمدنی دارند و از طبقات بالای جامعه هستند در این مهمانی حضور دارند. اما در یک موقعیت متناقض، این افراد کنشی وحشی‌گرایانه‌ از خود نشان می‌دهند و تضادی بین تمدن و درندگی انسان به‌وجود می‌آید. انسانی که خوی حیوانی دارد به وسط جمعیت می‌آید و گوینده سالن می‌گوید اگر از این حیوان وحشی بترسید به دلیل ترس از او، این حیوان، شما را شکار می‌کند. در اینجا روبن اوستلوند، به انسان نگاه داروینی دارد. یکی از نشانه‌های تایید این نظر، شامپانزه‌ای است که «آنه» خبرنگار آمریکایی نگهداری می‌کند. فیلم تاکید می‌کند که بدون اجتماع و روابط اجتماعی انسانیت خواهد مرد. انتخاب مکان نمایش در این سکانس از اهمیت فراوانی برخوردار است. اطراف مکان نمایش را شیشه‌های مربع شکلی فرا گرفته که تاکید بر عدم کنش ارتباطی و نابرابری اجتماعی در جامعه سرمایه‌داری است.

انسان‌های مدرن یا تماشاچیان نمایش که اغلب از طبقه بورژوای جامعه هستند، لباس‌های شیکی پوشیده‌اند و انسان درنده‌خوی، عریان است. اما انسان‌های متمدن در یک کشمکش به انسان وحشی حمله می‌کنند و وحشیانه وی را کتک می‌زنند. این صحنه در سکانس بعدی و در واقعیت فیلم نیز تکرار می‌شود. پسر بچه‌ای که به وسیله نامه تهدید‌آمیز کریستین دزد خطاب شده، به خانه کریستین آمده و از کریستین می‌خواهد تا از پدر و مادرش عذر‌خواهی کند. در اینجا کریستین به پسر بچه به مانند سکانس قبلی حمله می‌کند و پسربچه را از پله‌ها در حضور دو دختر نوجوانش به پایین می‌اندازد. اما سنتزی که در مواجه با سکانس قبلی به وجود می‌آید، عذاب وجدان کریستین است که کنش عاطفی از او سر می‌زند. وی تصمیم می‌گیرد ویدئوی عذرخواهی برای پسر بچه و پدر و مادرش ضبط کند. در اینجا نتیجه‌گیری فیلمساز شکل می‌گیرد. کریستین در هنگام ضبط ویدئو عدم شناخت خود از طبقه پایین و نداشتن ارتباط با آنها را سیستم توزیع ناعادلانه ثروت می‌داند. همچنین در صحنه‌ای که برای عذرخواهی به سمت خانه پسر می‌رود نیز دخترانش او را همراهی می‌کنند.

در واقع فیلمساز نگاه امیدوارانه‌ای به نسل آینده و تربیت آنها توسط نهادهای آموزشی و خانواده دارد. کنش آخر پدر برای آنان آموزنده است. بچه‌های کریستین، در تنها جایی که به ارتباط انسانی و داشتن کنش مشترک تشویق می‌شوند، نظام آموزشی است. در یک مسابقه رقص، بچه‌ها در یک فضای مربع‌شکل برای یک هدف جمعی تلاش می‌کنند که نگاه امیدوارکننده فیلم را به نظام‌های آموزشی نشان می‌دهد. در مجموع روبن اوستلوند انسان را حیوانی اجتماعی می‌داند و تاکید می‌کند که این انسان، نیاز به روابط اجتماعی تحریف نشده دارد؛ چراکه تضادهای جامعه سرمایه‌داری این روابط را مخدوش کرده است. اگر جامعه را از انسان بگیرند، او به مانند حیوان وحشی می‌شود. با اینکه نگاه امیدوارانه فیلمساز به آینده در همان جامعه طبقاتی رخ می‌دهد و فیلم خالی از ضعف‌های فیلمنامه‌ای نیست با این حال فیلم مربع را می‌توان، جز یکی از بهترین فیلم‌های امسال محسوب کرد.

منبع: ماهنامه قلمرو رفاه . علی محمدی

ارسال نظر

captcha