بازنشستگی در خاورمیانه گاهی آرزوست!

نگاهی به سیستم‌ها و شرایط صندوق‌های بازنشستگی در منطقه‌ای که نامش با جنگ گره خورده است.

تامین 24 / صندوق‌های بازنشستگی در اغلب کشورهای جهان از الگوی نظام مبتنی بر مزایای معین تبعیت می‌کنند که درواقع مبانی مشترکی با بیمه‌های اجتماعی دارد. در این نظام‌ها، پرداخت‌های بیمه‌ای با استفاده از سال‌های خدمت مشترکان و دریافتی متوسط شاغلا‌ن به‌طورمعمول در چندین سال پایانی خدمت و اعمال آن در فرمول‌های یکسان محاسبه و براساس آن حقوق بازنشستگی برقرار می‌شود.

در گروه دیگری از کشورها که روزبه‌روز بر تعداد آنها افزوده می‌شود، درآمدهای بازنشستگی افراد از صندوق‌های بازنشستگی مبتنی بر حق‌بیمه معین، تامین می‌شود و تعداد این نوع صندوق‌ها کم نیست. در این صندوق‌ها هر مشترک، حساب ویژه‌ای دارد که دریافت‌های بازنشستگی وی بر مبنای سرمایه و سود تجمعی محاسبه و پس از عملیات خاص بیمه‌ای، براساس جدول‌های امید به زندگی، به‌صورت پرداخت‌های بیمه‌ای بازپرداخت می‌شود. در دهه1990تعدادی از کشورهای آمریکای لا‌تین این نظام را به‌عنوان رکن اول بازنشستگی خود معرفی کردند. 

حساب‌های صوری، نوعی نظام بازنشستگی دیگر است که در برخی از کشورها نظیر ایتالیا، لهستان، سوئد و لتونی معرفی شده است. هر مشترک در این صندوق‌ها دارای حساب مستقلی است که تامین مالی آن با استفاده از نظام ‌غیرذخیره‌ای صورت می‌پذیرد. به‌بیان‌دیگر، حق‌بیمه مشترکان به‌جای اینکه به حساب فردی آنان منتقل شود، در مصارف بیمه‌ای نظام هزینه‌ می‌شود و رقم آن در حساب مشترکان ثبت می‌شود. بازدهی که به مانده عملیاتی حساب افراد تعلق می‌گیرد، از نرخ جاری و آینده، زادوولد و تغییرات جمعیتی تاثیر می‌پذیرد.

برخی از کشورها برای استفاده مؤثر از عنصر رقابت، نظام‌های انتخابی بازنشستگی را که در برخی موارد «نظام‌های قراردادی» نامیده می‌شوند، به‌عنوان رکن اول نظام بازنشستگی برای شاغلا‌ن بخش عمومی ‌پیشنهاد می‌کنند. شاغلا‌ن یا کارفرمایان می‌توانند نظام‌های بازنشستگی بخش دولتی یا خصوصی را به‌عنوان صندوق اصلی بازنشستگی انتخاب و به عقد قراردادهای فردی یا جمعی اقدام کنند.

دراین‌بین عمده‌ترین چالش کشورهای کم‌درآمد در اصلا‌حات بازنشستگی به گسترش پوشش رکن اول نظام بازنشستگی مربوط است. کشورهای با درآمد متوسط، توجه عمده خود را به خصوصی‌سازی در نظام بازنشستگی یا حداقل، تقویت بخش خصوصی در نظام‌های بازنشستگی خود معطوف کرده‌اند. در کشورهای OECD که درآمدهای بالا‌یی دارند، بالا‌بودن استانداردهای زندگی در افزایش طول عمر و به‌تبع آن در افزایش نسبت وابستگی جمعیت سالخورده مؤثر بوده است. در این کشورها صندوق‌های بازنشستگی با هدف افزایش منابع مالی بهسازی می‌شوند. البته روش‌های به‌کار گرفته شده برای دستیابی به این اهداف در کشورهای مختلف متفاوت است. 

اصلاح صندوق‌های خاورمیانه

در خاورمیانه به‌ویژه دربین کشورهای عرب، به‌طور هم‌زمان می‌توان هم ثروتمند‌ترین کشورهای جهان را مشاهده کرد و هم فقیرترین آنها را. این منطقه بالا‌ترین نرخ زادوولد در جهان را داراست؛ بنابراین هنوز چالش پیری جمعیت برای این منطقه به‌اندازه کشورهای آمریکایی و اروپایی نگران‌کننده نیست. در یمن، عربستان سعودی، عراق و فلسطین به‌ازای هر زن بین دو تا هشت فرزند وجود دارد. به‌استثنای یمن که فقیر‌ترین کشور منطقه محسوب می‌شود و طول عمر در آن به‌طور متوسط50سال است، طول عمر در دیگر کشورها به بیش از 70 سال می‌رسد. نظام‌های بازنشستگی در این منطقه جوان هستند و اغلب پس از سال 1950 شکل گرفته‌اند. دراین‌بین برخی از کشورهای ثروتمند این منطقه نظیر عربستان و کویت نظام‌های بازنشستگی بخشنده‌ای دارند. 

عراق در بین کشورهای خاورمیانه، اولین نظام بازنشستگی را که از نوع «آینده‌ساز» بود، در سال 1956تاسیس کرد. این کشور در اصلا‌حات ساختاری نیز پیشگام بود. در سال 1964 نظام بازنشستگی در عراق به DB تغییر شکل داد. جوان‌ترین نظام بازنشستگی نیز در سال 1991در عمان شکل گرفت. یمن نیز هم‌زمان با ادغام (اتحاد یمن شمالی و جنوبی) در سال 1991 اولین نظام بازنشستگی را معرفی کرد. سن بازنشستگی دراغلب کشورهای منطقه پایین است. در اردن مشترکان صندوق بازنشستگی عمومی ‌در سن 46سالگی بازنشسته می‌شوند.

بازنشستگی در سن 40سالگی با حداقل 20سال سابقه پرداخت حق‌بیمه در یمن و در سن40سالگی با20سابقه خدمت در کویت صورت می‌پذیرد. در لبنان، مشترکان صندوق می‌توانند بدون شرط سنی و با 20سال سابقه خدمت، بازنشسته شوند. در بحرین شاغلا‌ن پس از20 سال خدمت، در حین ادامه خدمت، حقوق زمان خدمت و بازنشستگی را هم‌زمان دریافت می‌‌کنند. برخی از زنان در بحرین در سن 35سالگی بازنشسته می‌شوند؛ اما مردان در عربستان سعودی، عراق و بحرین فقط می‌توانند در سن60 سالگی بازنشسته شوند. در عربستان سعودی شاغلا‌ن درصورت عدم احراز شرایط بازنشستگی می‌توانند با دریافت سرمایه و سود تجمعی حاصل از صندوق، بازخرید شوند.

به‌جز لبنان و یمن، پرداخت‌های بازنشستگی در کشورهای این منطقه در قالب مستمری ماهانه انجام می‌شود. در اغلب کشورهای خاورمیانه، مبنای محاسبه مستمری بازنشستگی، متوسط دریافتی دو سال آخر خدمت است؛ اما در لبنان دریافتی ماه آخر و متوسط دریافتی 12ماه آخر، هرکدام بیشتر باشد، به‌عنوان مبنا در محاسبات به‌کار می‌رود. در کویت حقوق بازنشستگی با احتساب 65 درصد از دریافتی ماه آخر خدمت به‌اضافه 2درصد از دریافتی ماه آخر و ضرب نتیجه آن در سنوات خدمت (درصورتی‌که مشترک شاغل بیش از 15سال سابقه خدمت داشته باشد) با نرخ جایگزینی 95درصد پرداخت می‌شود. در ایران، نرخ جایگزینی به 100درصد نیز بالغ می‌شود.

شباهت‌ها

ایران و کویت شاید بالا‌ترین نرخ جایگزینی را در جهان دارا باشند. نرخ جایگزینی که بر مبنای متوسط دریافتی بازنشسته به شاغل محاسبه می‌شود، با درنظر گرفتن متغیرهای مختلف اجتماعی و اقتصادی در کشورهای مختلف محاسبه می‌شود. در کشورهایی که درآمد افراد با کنترل میزان قدرت خرید و استفاده از سیاست‌های توزیع عادلا‌نه درآمد تنظیم می‌شود، باتوجه به سبد مصرف بازنشسته به شاغل این نرخ از 35درصد تا 100درصد تغییر می‌کند. در کل کشورهای این منطقه جز لبنان، حق‌بیمه توسط شاغل و کارفرما پرداخت می‌شود و غالب موارد سهم کارفرما بیشتر از سهم شاغل است. در لبنان، حق‌بیمه به‌طورکلی توسط کارفرما پرداخت می‌شود. در عراق، حق‌بیمه سهم کارفرما برای شرکت‌های نفتی20درصد و برای سایر شرکت‌ها معادل12درصد است. در این کشور صندوق بازنشستگی علا‌وه بر پرداخت‌های بیمه بازنشستگی خسار‌ت‌های ناشی از حوادث کار را نیز پوشش می‌دهد. در عمان، صندوق بازنشستگی علا‌وه‌بر حق‌بیمه سهم کارفرما و شاغل، 5درصد ازکل پرداخت‌های بیمه‌ای خود را به‌طور مستقیم از دولت دریافت می‌کند. در کویت نیز با توجه به بالاتر‌ بودن امید به زندگی و پایین بودن سن قانونی بازنشستگی، مصارف بیمه‌ای صندوق بالا‌تر است. به‌همین‌دلیل دولت به‌طور مستقیم 10درصد از پرداخت‌های صندوق را به‌صورت یارانه‌های بیمه‌ای به صندوق بازپرداخت می‌کند. برعکس، در یمن سهم کارفرمایی دولت از حق‌بیمه‌ها معادل 6درصد و سهم کارفرمایان دیگر معادل 9درصد است. 

نظام بازنشستگی در اردن در مقایسه با کشورهای دیگر منطقه جوان بوده و دریافت‌های بیمه‌ای صندوق بیشتر از پرداخت‌های آن است و درواقع روزبه‌روز بر منابع آن افزوده می‌شود. این صندوق اولین پرداخت بیمه‌ای خود را در سال 1995 انجام داد و در سال 1996 دارایی‌های آن 17 درصد ‌تولید ناخالص داخلی را شامل می‌شد.

منبع: هفته نامه آتیه نو


ارسال نظر

captcha