سهام یا دارایی، کدام یک مطمئن‌ترند؟

نگاهی تحلیلی به تغییر روند سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی در 20 سال گذشته

تامین 24 / صندوق‌های بازنشستگی، سازمان‌های مهمی هستند چراکه می‌توانند در سرنوشت عده زیادی از اعضای خود و حتی بر سرنوشت اقتصاد ملی تاثیر بگذارند. این اهمیت باعث می‌شود که برای هدایت صحیح، دقیق و اطمینان از وصول آنها به نتایج مورد نظر، نیاز به سیاست‌گذاری دقیق و تخصصی باشد. معمولا صندوق‌ها در گزارشی به نام «سند سیاست سرمایه‌گذاری» اهم امور مورد نظر خود را تدوین می‌کنند و به عنوان فانوس راهنمای مدیران در تصمیمات و جهت‌گیری‌های آینده به کار می‌برند.

این سند می‌تواند از مشکلات فراوانی در صندوق‌ها جلوگیری کند؛ اما نباید از یاد برد که برای این منظور، باید به جزئیات دقیقی در تدوین آن توجه کرد و از همراهی متخصصین متنوعی سود جست. بدیهی است که بی‌توجهی در پرداختن به این جزئیات و اکتفا کردن به تدوین نسخه‌ای صوری از این سند، نمی‌تواند طرح بازنشستگی را به سلاحی مجهز کند که مبنایی استوار برای اداره سرمایه‌گذاری‌ها و مدیریت ریسک‌ها باشد. به تازگی موسسه صبا کتابی با عنوان «سند سیاست سرمایه‌گذاری یک صندوق بازنشستگی» به کوشش علی فلاح زیارانی منتشر کرده است. مباحثی که در ادامه خواهند آمد، برگرفته از این کتاب است.

صندوق‌های بازنشستگی در ایران

در جهان، انواع متفاوتی از صندوق‌های بازنشستگی وجود دارند که بر مبنای شیوه‌های پرداخت مستمری، شیوه‌های تامین مالی و غیره طبقه‌بندی می‌شوند. در ایران می‌توان گفت تمام طرح‌های بازنشستگی مبتنی بر «شیوه مزایای تعیین‌شده بر اساس آخرین دستمزدها» هستند. این‌گونه طرح‌ها به شدت نیازمند محاسبات اکچوئری و محاسبه ریسک‌ها هستند. هرچند که برمبنای سوابق موجود، محاسبه‌های آکچوئری مکتوبی از چگونگی تأسیس طرح‌های بازنشستگی در ایران در دسترس نیست، اما براساس نرخ حق بیمه‌های جاری، جزو طرح‌های با نرخ حق بیمه متوسط محسوب می‌شوند؛ بنابراین اگرچه طرح‌های بازنشستگی در ایران از نوع اندوخته‌گذاری جزئی‌اند؛ اما به علت عدم انعطاف در تغییر نرخ حق بیمه، مرکز ثقل تعادل بلندمدت این طرح‌های بازنشستگی بر سیاست‌های سرمایه‌گذاری استوار است. این موضوع دلیل بسیار مناسبی است که مدیران صندوق‌ها و همچنین مشارکین آنها، نهایت توجه را به اصول و نتایج سرمایه‌گذاری مختلف در این صندوق‌ها بکنند.

محدودیت‌ها و الزامات سرمایه‌گذاری طرح‌های بازنشستگی

سرمایه‌گذاری‌های صندوق‌های بازنشستگی واجد خصوصیات ویژه‌ای هستند که آنها را با سایر سرمایه‌گذاران بازارهای مالی متفاوت می‌کند. نخست اینکه سرمایه‌گذاری آنها برای پاسخ به تعهدهایی انجام می‌شود که قابل پیش‌بینی هستند. باید به یاد داشت که در طرح‌هایی که مزایای فوت و ازکارافتادگی نیز ارائه می‌شوند، احتمال پرداخت مزایا به بیمه‌شده یک است؛ زیرا نهایتا یکی از سه رویداد بازنشستگی، فوت یا ازکارافتادگی رخ می‌دهد و صندوق در مقابل، مکلف به پرداخت خواهد شد. از همین رو روش تعیین پرتفوی مبتنی بر دارایی و تعهدها برای یک طرح بازنشستگی بسیار مهم است.

دومین ویژگی حجم ذخایر در اختیار طرح‌های بازنشستگی است که باید گفت به علت ماهیت بلندمدت ‌بودن فعالیت‌های طرح‌های بازنشستگی، امکان انباشت دارایی مالی این طرح‌ها در بازار مالی ناگزیر می‌شود و به همین دلیل، صندوق‌ها به عنوان یکی از فعالان اصلی بازارهای مالی شناخته می‌شوند. سومین ویژگی این است که طرح‌های بازنشستگی تعطیل نمی‌شوند. ممکن است ادغام شده یا تعهدهای آنها تسویه شود، اما چیزی به نام ورشکستگی قطعی و اجرا نشدن تعهدات برای آنها وجود ندارد و تعهدهای‌شان در هر شرایطی باید پرداخت شود. آنها به عنوان مؤسسات سرمایه‌گذاری انتفاعی عمل نمی‌کنند و این موضوع باعث می‌شود که در بعضی موارد الزامات قانونی و محدودیت مالی از سوی دولت بر نحوه سرمایه‌گذاری های‌شان اعمال شود.

همچنین مفهوم مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری طرح‌های بازنشستگی، تفاوت بنیادی با همین مفهوم در سایر سرمایه‌گذاری‌ها دارد. در یک طرح بازنشستگی، مهم‌ترین ریسک، عدم مطابق پرتفوی با تعهدهای سررسیدشده صندوق است. از این منظر حتی اگر مدیریت ریسک معمول انجام شده باشد، اما میان تعهدها و دارایی‌ها انطباق وجود نداشته باشد، صندوق با بحران مواجه می‌شود. «مطلوبیت اجتماعی و اقتصادی سرمایه‌گذاری» از عوامل متمایزکننده دیگری است که در سرمایه‌گذاری‌های صندوق‌های بازنشستگی نقش دارد. طرح‌های بازنشستگی، به عنوان یکی از مهم‌ترین فعالان بازار مالی، نمی‌توانند و نباید خلاف منابع بلندمدت ذی‌نفعان خود سرمایه‌گذاری کنند. این طرح‌ها نمی‌توانند فقط برای کسب سود، در حوزه‌هایی که مخل محیط زیست هستند یا اثرهای مخربی بر شاخص‌های مالی از جمله تورم دارند یا تاثیرات منفی بر اشتغال می‌گذارند، سرمایه‌گذاری کنند. در آخر اینکه، ارتباط یک بیمه‌شده با یک طرح بازنشستگی در بعضی موارد به بیش از 50سال می‌رسد. از این رو فرآیند ارزیابی عملکرد سرمایه‌گذاری‌های یک طرح بازنشستگی باید با توجه به این افق بلندمدت صورت پذیرد. ارزیابی و مقایسه عملکرد مدیران این صندوق‌ها با مدیران سرمایه‌گذاری خصوصی، می‌تواند گمراه‌کننده باشد. لذا عملکرد مدیران باید در چارچوب سیاست‌های سرمایه‌گذاری تعیین‌شده صورت گیرد نه اتفاقات زودگذر.

تغییرات روندهای سرمایه‌گذاری‌ صندوق‌های بازنشستگی جهان

گزارش مرکز جهانی و مطالعات دارایی‌های صندوق‌های بازنشستگی در سال‌های 2015-2016 به بررسی دارایی‌های صندوق بازنشستگی در 19کشور عضو (OECD) پرداخته است. همچنین این گزارش هفت کشور را به عنوان گروه P7 در یک مجموعه جداگانه بررسی کرده است. مجموع دارایی‌ها بازار بازنشستگی 19 کشور مذکور در پایان سال 2015، سی و پنج هزار و سیصد و شانزده میلیارد دلار بوده که در مقایسه با سال قبل از آن، 9/0 درصد کاهش داشته است. در پایان سال 2015 ترکیب سبد دارایی‌ها که به گروه P7 اختصاص یافته، به این صورت بوده است:سهم بازار سهام 44درصد، سهم اوراق قرضه 29درصد و سایر سرمایه‌گذاری‌ها شامل املاک و دیگر شقوق سرمایه‌گذاری 24درصد و سهم وجوه نقد حدود 3درصد بوده است. نتیجه نشان می‌دهد که الگوی تخصیص دارایی‌ها از سال 1996 تغییر کرده است، به این معنا که سهم سایر دارایی‌ها افزایش یافته و درصد سهام و اوراق قرضه کاهش داشته است. جدول پایین‌صفحه خلاصه‌ای از سهم هر یک از طرح‌های بازنشستگی و همچنین چگونگی اختصاص دارایی‌ها در گروه P7 در پایان سال 2015 را نشان می‌دهد. جدول نشان می‌دهد که هرقدر کشورها دارای سهم بیشتری از طرح‌های مشارکت تعیین‌شده هستند، در سرمایه‌گذاری بازارهای سهام هم سهم بیشتری دارند. شاید دلیل آن را بتوان این‌گونه تفسیر کرد که چون در این طرح‌ها، مفهومی به نام تعهد از قبل تعیین شده وجود ندارد، طرح‌های بازنشستگی می‌توانند روش‌های پرخطرتری برای سرمایه‌گذاری خود انتخاب کنند. برعکس هرقدر سهم طرح‌های مزایای تعریف شده بیشتر باشد، رویکرد سرمایه‌گذاری‌ها محافظه‌کارانه‌تر می‌شود. شرایط بلوغ طرح‌ها نیز در نوع سبد سرمایه‌گذاری‌ها باید تعیین‌کننده باشد. به عنوان مثال وضعیت طرح بازنشستگی ملی کانادا به لحاظ ثبات مالی خوب است، از این رو اگرچه یک طرح با مزایای تعریف شده است، اما هنوز می‌تواند رویکرد جسورانه‌تری در‌خصوص سرمایه‌گذاری‌ها انتخاب کند.

بررسی تجربیاتی از سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی

در این بخش به بررسی تطبیقی دو صندوق بازنشستگی با ویژگی‌های متفاوت خواهیم پرداخت. با توجه به داده‌های موجود از گزارش سند سیاست سرمایه‌گذاری آنها، می‌توان به تفاوت‌هایی در جهت‌گیری‌های این صندوق‌ها پی برد. باید توجه داشت که این تفاوت‌ها الزاما نه به معنای مزیت یکی از این رویه‌ها بر دیگری که به معنای توجه خاص مدیران و سرمایه‌گذاران آنها به شرایط ویژه هر صندوق (اعم از شرایط داخلی صندوق، شرایط اقتصاد ملی، سیاست‌های کلان اقتصادی دولتی، وضعیت بازار سرمایه، نرخ ویژه بهره و ...) است که می‌توان آنها را در سند سیاست سرمایه‌گذاری صندوق به عنوان راهنمای اقدامات مدیران صندوق درنظر گرفت.

انگلستان و مزایای تعریف‌شده 

هدف اصلی صندوق حمایت بازنشستگی انگلستان، ارائه مزایا به اعضای طرح‌های بازنشستگی در زمان بی‌ثباتی نرخ پایداری و عدم توان کافی آنها برای ارائه خدمات است. این صندوق از طریق هیئت‌مدیره اداره می‌شود. هدف هیئت‌مدیره، رسیدن به سطح مناسبی از ذخایر است که از طریق ایجاد یک استراتژی سرمایه‌گذاری کم‌ریسک، همچنین تنظیم نرخ مشارکت اعضا و مدیریت بی‌عیب و نقص ذخایر به دست می‌آید. برای این منظور نیز می‌بایست از تخصص کافی، منابع و اطلاعات مناسب به‌طور مؤثر برخوردار باشند. لذا یک مشاور سرمایه‌گذاری مستقل در کمیته سرمایه‌گذاری که وظیفه بررسی و تعیین ترکیب دارایی‌ها در راستای اهداف ذخیره‌گذاری طرح و همچنین ملاحظات مربوط به ریسک سرمایه‌گذاری را دارد، تشکیل نشده و علاوه بر آن به مشاورین داخلی هم دسترسی دارد. برای آماده‌سازی گزارش سیاست‌های سرمایه‌گذاری، از مشاوره کمپانی «مرسر» استفاده شده است. عملکرد مدیران و نحوه ارزیابی آنها باید قبل از انتصاب‌شان مشخص شود و استراتژی مربوط به کنترل هزینه‌های معامله و پاداش آ‌ها باید کاملاً با توجه به عملکردشان تعیین شده باشد. کمیته سرمایه‌گذاری، مسئول کنترل انطباق عملکرد بخش سرمایه‌گذاری با سند سیاست سرمایه‌گذاری صندوق بوده و اداره حسابرسی مالی، میزان عملکرد را براساس این سند، در چارچوب حسابرسی سالیانه خود بررسی و در گزارش خود اعلام می‌کند.

براساس گزارش عملکرد سال 2016، بر طبق محاسبات اکچوئری نرخ ذخیره‌گذاری 3/116درصد بوده است. همچنین تعهدهای متعلق به اعضای صندوق 3/18میلیارد پوند و میزان پرداختی طرح حدود 4/20 میلیارد پوند گزارش شده و نرخ بازده سرمایه‌گذاری در این دوره، حدود 7/1درصد بوده است. بر این اساس، احتمال اینکه این صندوق در سال 2030 بتواند به لحاظ مالی پایدار باشد و فقط بر منابع خود تکیه داشته باشد، حدود 93درصد است.

طرح بازنشستگی کانادا 

این طرح، یک اندوخته‌گذاری جزئی با ترکیبی از ذخیره‌گذاری پایدار در حرکت به سمت ذخیره‌گذاری کامل برای تعیین حداقل نرخ مشارکت است. صندوق بازنشستگی کانادا از طریق هیئت‌مدیره اداره می‌شود. مبنای کار صندوق، گزارش سند سیاست‌های سرمایه‌گذاری است که بر مبنای مستندات طرح بازنشستگی ملی کانادا و به منظور اداره روزانه ذخایر، شامل  سیاست‌های مدیریت ریسک، استانداردها، معیارهای اندازه‌گیری و استانداردهای گزارش‌دهی است، تهیه می‌شود. هیئت‌مدیره حداقل سالی یک‌بار این گزارش را مورد بررسی و بازنگری قرار می‌دهد. اهداف صندوق، کمک برای انجام تعهدهای مربوط به مستمری‌بگیران و بیمه‌پردازان، مدیریت دارایی‌ها در راستای بهترین نتایج، سرمایه‌گذاری دارایی‌ها برای به دست آوردن حداکثر نرخ بازدهی بدون پذیرش ریسک غیرقابل قبول است. پرتفوی مرجعی که برای سال‌های 2017 مورد تأیید قرار گرفته، سهم هر یک از دارایی‌ها را در سبد دارایی‌های صندوق مشخص کرده و این موضوع، امکان ریسک ماجراجویانه براساس نظر مدیران یا سایر افراد دارای مسئولیت را عملا از بین برده است. بازده مورد انتظار سهام در بازارهای جهانی بیش از 4درصد است اما بازده موردانتظار برای سرمایه‌گذاری‌ها در کل 4درصد بوده که این نرخی است که گزارش اکچوئری برای کل طرح و با هدف تامین ثبات مالی درنظر گرفته است. صندوق به گونه‌ای طراحی شده تا بتواند از طریق حق‌بیمه‌های دریافتی و سود ناشی از سرمایه‌گذاری، با اتکا به خود به لحاظ مالی، پایدار باشد. درآمدهای این صندوق از محل نرخ مشارکت 9/9درصدی و همچنین سود سرمایه‌گذاری‌هاست. از سال2023 سهمی از درآمدهای سرمایه‌گذاری باید برای پرداخت تعهدها استفاده شود. گزارش اکچوئری پیش‌بینی می‌کند تا سال 2025 حدود 11درصد از درآمدهای سرمایه‌گذاری باید به بخش تعهدها اختصاص یابد که این رقم در سال 2050 به 27درصد خواهد رسید. اگر پیش‌بینی‌های گزارش اکچوئری درخصوص نرخ حق بیمه‌های قانونی و یا درآمدهای سرمایه‌گذاری محقق نشود، نتیجه آن بی‌ثباتی مالی طرح است که براساس قانون این صندوق، نرخ‌های حق بیمه باید افزایش یا مزایا کاهش یابد. درمجموع، بر اساس گزارش سیاست‌های سرمایه‌گذاری، منابع صندوق برای یک دوره 75ساله کفایت می‌کند.

منبع: هفته نامه آتیه نو


ارسال نظر

captcha