درس‌هایی از آمریکای لاتین

خصوصی سازی بازنشستگی؛ نگاهی به تجارب جهانی

87 نماینده مجلس شورای اسلامی ماه گذشته، طرحی را برای خصوصی‌سازی بازنشستگی و استفاده از شیوه صندوق‌های فردی به‌جای صندوق‌های عمومی ارائه کردند که سه‌دهه قبل به پیشنهاد بانک جهانی در 23کشور آمریکای لاتین و اروپای شرقی اجرا شد.

تامین 24 /می‌توان گفت طرح مذکرو که به شکست رسید. به‌موجب این طرح نظام بازنشستگی ایران از مزایای تعریف‌شده یا DB به‌نظام بازنشستگی کسور تعریف‌شده یا DC  باید تغییر ‌کند.

در نظام بازنشستگی براساس مزایای تعریف‌شده، پرداخت از طرف صندوق به فرد در دوران بازنشستگی، براساس حقوق دوران اشتغال و غالبا میانگین سال‌های آخر خدمت و در مواردی با اعمال ضریبی خاص و با لحاظ شدن سال‌های پرداخت کسور بازنشستگی محاسبه می‌شود. روشی که صندوق در این نظام به‌منظور پرداخت حقوق بازنشستگی انجام می‌دهد،Pay As You Go  یا به‌اختصار PAYG نامیده می‌شود. به‌عبارت‌دیگر شیوه تامین منابع مالی لازم به‌منظور پرداخت حقوق بازنشستگی، شیوه PAYG است. در این شیوه پرداخت، کسور بازنشستگی یک نسل، صرف پرداخت مستمری بازنشستگی نسل قبل می‌شود. از‌این‌رو این نظام دی‌بی را به نام DB-PAYG  نام‌گذاری کرده‌اند. گفتنی است که این نظام، سنتی‌ترین نظام بازنشستگی در جهان به شمار می‌رود.

اما در نظام بازنشستگی بر‌اساس کسور تعریف‌شده، مستمری‌های پرداختی به فرد، براساس کسور پرداخت‌شده در سال‌های خدمت با لحاظ‌شدن سود حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها یا نرخ تورم محاسبه می‌شود. شیلی نخستین کشوری بود که حدود سه‌دهه پیش این سیستم را اجرا کرد؛ اما درنتیجه بحران‌های اقتصادی ادامه آن امکان‌پذیر نبود. در این سیستم هر کارگر دارای حسابی انفرادی است که حق‌بیمه پرداختی از سوی او در این حساب‌ها پس‌انداز و سرمایه‌گذاری می‌شود و موجودی یا سرمایه اندوخته‌شده در زمان بازنشستگی او، به درآمد بازنشستگی (مستمری) او تبدیل می‌شود. ازاین‌رو نظام بازنشستگی براساس کسور تعریف‌شده در مقایسه با سیستم مزایای تعریف‌شده، ریسک‌های بیشتری دارد.

برخی تغییر نظام بازنشستگی از دی‌بی به دی‌سی را خصوصی‌سازی توصیف می‌کنند اما این خصوصی‌سازی در کشورهای آمریکای لاتین طرح موفقی نبود و این کشورها پس از بحران مالی سال 2008 دوباره به سیستم عمومی یا نظام بازنشستگی مزایای تعریف‌شده بازگشتند. بقیه کشورها نیز ناگزیر به اجرای اصلاحات ساختاری در نظام بازنشستگی خود شدند.

 

الگوی ناموفق

از اوایل دهه 80میلادی تا بحران مالی معروف که در سال 2008 گریبان‌گیر جهان شد،23کشور، نظام بیمه ‌اجتماعی پایه خود را خصوصی کردند. شیلی تحت رهبری پینوشه با رادیکال‌ترین اصلاحات، پیشگام اجرای این طرح بود و پس‌از‌آن پرو، آرژانتین، کلمبیا، اروگوئه و مکزیک در این مسیر گام برداشتند. 17 سال بعد در سال 1998، مجارستان پیشروی دیگر کشورهای اروپای شرقی در تغییر نظام بازنشستگی از مزایای تعریف‌شده به کسور تعریف‌شده، بود. پس از مجارستان؛ لهستان، دومینیکن، روسیه، بلغارستان و رومانی این الگو را اجرا کردند. درمجموع 10کشور اروپای شرقی و 13کشور آمریکای لاتین از این طرح پیروی کردند؛ اما کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته از اجرای این الگو در نظام بازنشستگی خود خودداری کردند.

شیلی به‌عنوان نخستین کشوری که نظام DB-PAYG را بهDC-FF تبدیل کرد، نام خود را به ثبت رساند. در این نظام، کسور بازنشستگی افراد (سهم کارمند و کارفرما) در حساب‌های شخصی آنها ثبت و بر روی کسور جمع‌آوری‌شده، توسط مدیریت صندوق، سرمایه‌گذاری انجام‌شده و در آغاز بازنشستگی سهم هر فرد از منابع موجود مشخص می‌شود، ازجمله برتری‌های این نظام می‌توان به بالا رفتن انگیزه افراد برای پرداخت کسور و کامل کردن دوران خدمت، کمتر بودن نرخ کسور نسبت به نظام‌های دیگر، کمک‌انباشت سرمایه به رشد اقتصادی، بی‌تأثیری تغییرات جمعیت، کارآمدی در صورت ترکیب با نظام‌های دیگر و کمتربودن هزینه عملیاتی اشاره کرد. درعین‌حال ریسک سرمایه‌گذاری در این نظام و آسیب‌پذیری افراد کم‌درآمد بالاست و مشکلات و هزینه تبدیل نظام‌های بازنشستگی سنتی به این نظام‌ از نقاط ضعفش به شمار می‌رود. به‌طور نمونه شیلی هزینه بسیار زیادی را برای این دوران گذار پرداخت کرد که به گفته کارشناسان بیش از کسری سیستم مزایای تعریف‌شده بود. قدرت پایین تحمل ریسک سیستم دی‌سی، به‌خصوص در برابر بحران‌های مالی یا تفاوت‌های جنسیتی، اغلب کشورهایی که در دهه 80 و 90 این سیستم را اجرا کرده بودند، بر آن داشت تا درجهت اصلاح آن گام بردارند. در برخی موارد اصلاحات به اندازه‌ای عمیق بود که درواقع به بازگشت به سیستم عمومی تعبیر شد. برای مثال آرژانتین در آغاز اصلاحات کوچکی مانند تغییر سن و مزایا را اجرا کرد؛ اما کارآمد نبود و درنهایت کشورهایی مانند بولیوی و مجارستان اعلام کردند که نظام خصوصی بازنشستگی آنها ملی است؛ به این معنی که سرمایه‌ها ‌ادغام و کف‌ آن ‌تضمین شد و سپس حق‌بیمه‌ها ‌به صندوق‌های عمومی پرداخت شد. کارشناسان می‌گویند این کشورها وقتی به سیستم‌های عمومی برگشتند، برابری جنسیتی و فراگیری‌شان بیشتر شد، البته پایداری منابع کماکان به‌عنوان یک مسئله باقی ماند.

 

اعتراض‌های ادامه‌دار در شیلی

باگذشت سه‌دهه از اجرای سیستم دی‌سی در کشورهایی مانند شیلی و اصلاحاتی که در طول این سال‌ها در این سیستم انجام‌شده، این کشورها هنوز هم با نارضایتی‌های مردمی ناشی از خصوصی‌سازی سیستم بازنشستگی مواجه هستند. تازه‌ترین نمونه آن تظاهرات مردم در سانتیه‌گو، پایتخت شیلی، در اعتراض به نظام خصوصی بازنشستگی است. معترضان خواستار اصلاحات بیشتر در این سیستم هستند و معتقدند سیستم جاری با ایجاد نابرابری، امنیت آنها را در دوران بازنشستگی و سالمندی تامین نمی‌کند، این‌در‌حالی است که دریافتی ماهانه بازنشستگان از صندوق‌های بازنشستگی شیلی از حداقل دستمزد در این کشور کمتر است و این همان نکته‌ای است که کارشناسان در برشمردن نقاط ضعف این سیستم به آن اشاره می‌کنند.  گزارش‌ها ‌حاکی از آن است که بسیاری از کارگران و کارمندان در شیلی قادر به پرداخت هزینه لازم بازنشستگی نیستند چراکه حقوق و دستمزد آنها به‌صورت سالانه با افزایش تورم، زیاد نمی‌شود. در نظام بازنشستگی جدید شیلی که در سال 1981 تشکیل شد، شش صندوق بازنشستگی خصوصی اداره آن را برعهده دارند و حدود 160میلیارد دلار دارایی را مدیریت می‌کنند؛ اما عمق مشکلات سیستم بازنشستگی خصوصی‌شده شیلی به اندازه‌ای است که هرچند ماه یک‌بار مردم معترض و ناراضی را به خیابان‌ها ‌می‌کشاند؛ در تظاهرات تابستان گذشته دست‌کم دو‌و‌نیم میلیون نفر شرکت کرده بودند.

این‌در‌حالی است که باچلت، رییس‌جمهور شیلی در سال گذشته طرح افزایش 5درصدی سهم بازنشستگی را مطرح کرد که سالانه حدود 8/3میلیارد دلار هزینه دربرداشت و 5/1میلیارد دلار از این هزینه را دولت تأمین می‌کرد. البته او همچنان وعده می‌دهد که به تلاش برای تشکیل یک صندوق بازنشستگی دولتی ادامه خواهد داد تا کارگران بتوانند از آن به‌عنوان یک گزینه به‌جای نظام بازنشستگی خصوصی کنونی استفاده کنند؛ اما این وعده‌ها ‌هنوز تحقق نیافته و فشار سیستم بازنشستگی شیلی بر دوش شهروندان است.

 

منبع:هفته نامه آتیه نو/ حامد رسولی


ارسال نظر

captcha