یادداشتی از مجتبی قاسمی

تأمل بر طرحی که بازنشستگی را خصوصی می‌کند

مجلس شورای اسلامی طرح خصوصی‌سازی بازنشستگی را در دست بررسی دارد. منظور از خصوصی‌سازی تغییر ساختاری سیستم تأمین‌اجتماعی از سیستم فعلی PAYG با مزایای تعریف‌شده (DB) به سیستم اندوخته‌گذاری کامل با حق‌بیمه ‌معین (DC) است.

مجتبی قاسمی

پژوهشگر صندوق‌های بازنشستگی

تامین 24 /تمام کارشناسان بر مشکلات فعلی سیستم موجود واقف هستند و اصلاحات فوری موردتوافق همه است؛ اما آیا تغییرات ساختاری راهی است که ما باید برویم؟ در چند دهه گذشته کشورهای بسیاری (به‌ویژه در آمریکای جنوبی و اروپای شرقی) به اصلاحات ساختاری یا همان تغییر سیستم دست‌زده‌اند؛ اما اکنون به‌دلیل تجربه نه‌چندان موفق این کشورها، دیگر نباید در انجام این اصلاحات تعجیل کرده و از پیش‌نیازها و شرایط موردنیاز برای موفقیت آنها غافل شد. در این مقاله ما به بحث و بررسی چند تصور رایج می‌پردازیم که اغلب به‌عنوان مزیت طرح‌های مبتنی بر حساب‌های انفرادی مطرح می‌شوند. خواهیم گفت که اغلب این تصورات، اگر اشتباه نباشند، در بهترین حالت نیازمند شرایطی هستند که فراهم آوردن آنها آسان نیست. ما در نقطه آغاز تاریخ نیستیم که بین دو سیستم انتخاب کنیم. سیستم تأمین‌اجتماعی فعلی ما تجربه بیش از نیم‌قرن دارد و کنار گذاشتن آن می‌تواند اثرات نامطلوبی به‌همراه داشته باشد. «اعتبار سیستم مهم‌ترین سرمایه است ... از‌دست‌رفتن این سرمایه می‌تواند پایانی باشد بر حمایت عمومی از هر طرح که دراین‌صورت طرح نیز به پایان خواهد رسید» (خیخون و همکاران ۲۰۰۴، ص. ۴۶۴). باید مراقب باشیم که از چاله به چاه نیفتیم.

تصور اول: سیستم تأمین‌اجتماعی مبتنی بر حساب‌های انفرادی به‌دلیل اندوخته‌گذاری بیشتر از پایداری بهتری برخوردار است.

پاسخ: پایداری سیستم لزوما نیازمند اصلاحات ساختاری نیست.

سیستم‌های خصوصی بازنشستگی مبتنی بر حساب‌های انفرادی است؛ به این معنی که هر فرد در حساب مختص به خود برای آینده خود پس‌انداز می‌کند. اغلب تصور می‌شود که به دلیل اندوخته جمع‌آوری‌شده، این سیستم از پایداری بهتری برخوردار است. در این ارتباط دو نکته وجود دارد، نخست اینکه جمع‌آوری اندوخته بالاتر حتما نیازمند اصلاحات ساختاری و سیستم بازنشستگی خصوصی نیست. در سیستم‌های فعلی نیز می‌توان اندوخته بالاتری را هدف‌گذاری کرد. سیستم فعلی یک سیستم اندوخته‌گذاری جزئی است و برای اندوخته‌گذاری بالاتر می‌توان در تعیین حق‌بیمه ‌دوره تعادلی بزرگتر و نرخ اندوخته‌گذاری بالاتری را در نظر گرفت. نکته دوم این است که مشکل عدم پایداری سیستم فعلی در درجه‌ اول مربوط است به تحقق نیافتن درآمدها. از مجموع ۷۶هزار ۷۳۰میلیارد تومان حق‌بیمه ‌سازمان تأمین‌اجتماعی در سال ۱۳۹۴، تنها ۳۴هزار ۹۸۸میلیارد تومان، یعنی کمتر از نیمی از درآمد حق‌بیمه، به‌صورت نقدی وصول‌شده است. باید توجه داشت که نرخ تمکین و نرخ پوشش در سیستم‌های بازنشستگی خصوصی به‌مراتب پایین‌تر از سیستم‌های فعلی است.

 

تصور دوم: سیستم تأمین‌اجتماعی مبتنی بر حساب‌های انفرادی عادلانه‌تر است.

پاسخ: بسته به مفهوم عدالت، می‌تواند ناعادلانه‌تر نیز باشد. ارتباط مستقیمی بین حق‌بیمه پرداختی و مزایای بازنشستگی دریافتی از ویژگی‌های سیستم بازنشستگی خصوصی مبتنی بر حساب‌های انفرادی است. درواقع افراد در حساب‌های خود پس‌انداز کرده و در پایان سنوات موجودی حساب (مجموع حق‌بیمه‌ها و درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری) به فرد پرداخت می‌شود. این به نظر عادلانه است اما دیگر از مفهوم بیمه‌ای اجتماعی خالی شده است. در واقع در سیستم بازنشستگی خصوصی تنها یک نوع ریسک بیمه می‌شود، آن‌هم یک عمر طولانی با کاهش درآمد در دوران سالمندی است و تنها برای این خطر است که فرد پس‌انداز می‌کند.

بیایید از خود بپرسیم که اگر فردی به‌دلیل بیماری نتواند سنوات خود را کامل کند چه می‌شود؟ اگر به‌دلیل شرایط رکودی و بیکاری بالا افراد سنوات خود را نتوانند کامل کنند چه؟ در یک سیستم بازنشستگی خصوصی، تنها در صورت تکمیل سنوات است که افراد، مستمری بازنشستگی کافی دریافت می‌کنند. در سیستم فعلی، اما به‌این‌دلیل که اندوخته تمام افراد به‌صورت جمعی است، می‌توان این ریسک و خطرات را پوشش داد. هنوز هم بر این عقیده‌اید که سیستم بازنشستگی خصوصی عادلانه است؟! بیایید از خود بپرسید که اگر شرایط بازار سرمایه نامناسب شود، چه می‌شود؟ در سیستم بازنشستگی خصوصی مستمری بازنشستگی تا حد زیادی به درآمد سرمایه‌گذاری وابسته است. اما درآمد سرمایه‌گذاری برای سال‌های مختلف می‌تواند متفاوت و پرنوسان باشد. یک گروه سنی به دلیل رونق بازار سرمایه ممکن است مستمری بالایی دریافت کند و گروه سنی بعدی، تنها به دلیل شانس و اقبال نامناسب، با سقوط بازار سرمایه مواجه شده و اندوخته خود را از دست بدهد. در سیستم بازنشستگی خصوصی، توزیع مستمری بازنشستگی در میان افراد مختلف در یک گروه سنی و همچنین در میان گروه‌های سنی مختلف پراکنده‌تر است.

تصور سوم: سیستم تأمین‌اجتماعی مبتنی بر حساب‌های انفرادی مصون از سالمندی است.

 

پاسخ: کاملاً اشتباه است.

سیستم‌های PAYG مستمری بازنشستگی افراد سالمند را از حق‌بیمه ‌پرداختی جوانان در سن کار تأمین می‌کند. نرخ وابستگی سازمان تأمین‌اجتماعی اکنون یک به شش رسیده؛ یعنی به ازای هر مستمری‌بگیر شش نفر بیمه‌شده فعال وجود دارد. بار مستمری آن یک فرد بازنشسته بین این شش نفر تقسیم می‌شود. اما در آینده بر تعداد سالمندان افزوده‌شده و همچنین به دلیل کاهش نرخ رشد جمعیت و نرخ باروری از تعداد نیروی کار کاسته خواهد شد. این پدیده سالمندی موجب بالا رفتن فشار تأمین مستمری و حق‌بیمه ‌در سیستم‌های فعلی می‌شود. معمولا تصور می‌شود که سیستم‌های اندوخته‌گذاری کامل چون بر بازار سرمایه متکی هستند؛ بنابراین دیگر مصون از پدیده سالمندی بوده و این تصور اشتباه است زیرا خود بازار سرمایه از پدید سالمندی تأثیر می‌پذیرد. پس سیستم بازنشستگی خصوصی مصون از سالمندی نیست و اصلا چرا باید باشد؟ دو راه برای مواجهه با سالمندی وجود دارد؛ یکی ادامه به کار برای سال‌های بیشتر، یعنی افزایش سن بازنشستگی یا افزایش بهره‌وری. البته در ایران افزایش نرخ مشارکت زنان نیز می‌تواند آثار سالمندی را کمرنگ کند. تنها درصورت تحقق این دو شرط است که در سیستم PAYG ، نیروی کار کافی برای پوشش مستمری بازنشستگان یا پس‌انداز کافی وجود دارد که بتواند تقاضای پایداری برای دارایی‌های مالی ایجاد کند.

 

تصور چهارم: سیستم تأمین‌اجتماعی با اندوخته کامل افزایش در پس‌انداز را در پی دارد.

پاسخ: شواهد زیادی در دست نیست.

برخی بر این عقیده‌اند که سیستم پس‌انداز اجباری خصوصی موجب افزایش سطح پس‌انداز کل در کشور می‌شود. در پاسخ باید گفت که پس‌انداز افراد می‌تواند به شکل‌های مختلفی صورت گیرد از مشارکت در صندوق بازنشستگی گرفته تا خریداری دارایی‌های حقیقی و غیره. اجبار به پس‌انداز اجباری در صندوق احتمالا جایگزین دیگر انواع پس‌اندازهای داوطلبانه می‌شود و بعید است که سطح کل پس‌انداز را افزایش دهد. حتی برای خانواده‌های فقیر که میل نهایی به مصرف بالاتری دارند نیز به دلیل عدم تمکین در پرداخت و تحت پوشش قرار نگرفتن، به پس‌انداز بالاتر منجر نمی‌شود. اگرچه تأثیر مثبت حساب‌های انفرادی بر پس‌انداز کل در تعدادی از کشورها مشاهده‌شده، اما در اغلب کشورها شواهد تجربی محکمی در این زمینه به‌دست نیامده است...

*برای مطالعه متن کامل این یادداشت، به پایگاه  اینترنی www.tamin24.ir مراجعه شود.

 

منبع:هفته نامه آتیه نو


ارسال نظر

captcha